Ambivalans Nedir? Zıt Duyguların Aynı Anda Varlığı

Ambivalans ne demek?

Ambivalans, aynı kişiye, olaya, düşünceye ya da karara karşı zıt duyguların bir arada yaşanmasıdır. Bir şeyi hem istemek hem istememek, birine hem yaklaşmak hem uzak durmak, bir değişimi hem heyecan verici hem korkutucu bulmak ambivalansa örnek olabilir. Bu durum çoğu zaman tek bir duyguya indirgenemez; çünkü kişinin içinde iki farklı yön aynı anda canlı kalır.

Günlük dilde ambivalans bazen “kararsızlık” yerine kullanılır; ancak psikolojide tam olarak aynı şey değildir. Kararsızlık çoğunlukla seçenekler arasında seçim yapamama anlamına gelirken, ambivalansın merkezinde iki zıt duygunun birlikte var olması bulunur. Bu kavramı psikiyatrist Eugen Bleuler, 1910’da kullanmıştır; özellikle duygusal karşıtlıkları anlatmak için önemli bir yer tutar. Dolayısıyla ambivalans, insanın iç dünyasındaki karmaşıklığı anlamak için yararlı bir çerçevedir.

Günlük hayattan örnekler

Ambivalans en çok önemli ilişkilerde fark edilir. Örneğin bir kişi, yakın arkadaşını çok sevdiği halde onun bazı davranışlarından rahatsız olabilir. Aynı anda hem bağını sürdürmek hem de mesafe koymak isteyebilir. Burada duygu tek bir yöne akmaz; sevgi, kırgınlık, özlem ve öfke birlikte bulunabilir. Bu nedenle kişi bazen “neden bu kadar karışık hissediyorum?” diye düşünebilir.

İş ve yaşam değişiklikleri de ambivalansı sık tetikler. Yeni bir iş teklifi heyecan verici olabilir; ama aynı zamanda tanıdık ortamı bırakma, başarısız olma ya da uyum sağlayamama korkusu doğurabilir. Benzer biçimde bir evden taşınmak, mezun olmak, evlilik kararı vermek ya da çocuk sahibi olmak gibi yaşam geçişleri de hem iyi hisleri hem çekinceleri aynı anda taşıyabilir. Bu duygusal çift yönlülük, kişinin değişime verdiği doğal bir tepkidir.

Aile ilişkilerinde de ambivalans çok yaygındır. Bir ebeveyne kızgın olan kişi, yine de onun sevgisine ve desteğine ihtiyaç duyduğunu hissedebilir. Bir kardeşle rekabet yaşayan biri, ona hem öfkeli olabilir hem de yakınlık hissedebilir. Yani ambivalans, yalnızca “ne yapacağını bilememek” değildir; bazen aynı ilişki içinde hem bağ kurma hem korunma ihtiyacının bir araya gelmesidir.

Neden olur?

Ambivalansın temelinde, insanın aynı anda birden fazla ihtiyacı taşıyabilmesi vardır. İnsan hem güvenlik ister hem değişim; hem yakınlık ister hem bağımsızlık; hem onay ister hem kendi sınırlarını korumak ister. Bu ihtiyaçlar çeliştiğinde ambivalans ortaya çıkar. Bu yüzden ambivalans çoğu zaman bir sorun ya da arıza değil, insan psikolojisinin doğal bir parçasıdır.

Belirsizlik, geçmiş deneyimler ve duygusal önem bu hissi artırabilir. Daha önce incinmiş biri, yeni bir ilişkiyi isterken aynı zamanda kendini korumaya çalışabilir. Bir kararın sonuçları net görünmüyorsa zihin, olası kazançlarla olası kayıplar arasında gidip gelir. Bu gidip gelme hali, içsel bir gerilim yaratır. Kişi bir yandan ilerlemek isterken bir yandan da kaybetmekten çekinebilir.

Ambivalans bazı durumlarda kişinin değerleriyle de ilgilidir. Örneğin biri özgürlük istiyor olabilir ama aidiyeti de önemseyebilir. Ya da bir kararın doğru olduğuna inanırken bunun duygusal bedelinden korkabilir. Böyle anlarda zıt duyguların varlığı, kişinin önemsediği şeylerin sayısının fazla olduğunu gösterir. Bu da ambivalansı, bazen zor ama anlamlı bir deneyim haline getirir.

Nasıl fark edilir ve başa çıkılır?

Ambivalansı fark etmenin en kolay yolu, duyguları isimlendirmektir. “Bunu gerçekten istiyor muyum, yoksa sadece alıştığım için mi tutunuyorum?”, “Beni çeken şey ne, iten şey ne?” gibi sorular işe yarar. Eğer aynı konu hakkında hem sıcaklık hem gerginlik hissediyorsanız, büyük olasılıkla ambivalans yaşıyorsunuzdur. Bu farkındalık, duyguyu bastırmak yerine anlamayı sağlar.

Başa çıkmak için önce duyguları birbirinden ayırmak yararlıdır. Bir kağıda “sürdürmek istediğim yanlar” ve “zorlayan yanlar” diye iki sütun açmak, zihindeki karmaşayı azaltabilir. Sonra her duygunun neye tepki verdiğini anlamaya çalışmak önemlidir: Korku mu baskın, özlem mi, öfke mi, umut mu? Duyguyu adlandırmak, onun kişiyi bütünüyle ele geçirmesini azaltabilir.

Acele karar vermemek de önemli bir adımdır. Ambivalans yaşayan biri, bazen baskı altında hemen netleşmek ister; fakat bu, duygusal karışıklığı artırabilir. Bir süre beklemek, güvenilir biriyle konuşmak, düşünceleri yazmak ve küçük adımlarla ilerlemek daha sağlıklı olabilir. Eğer ambivalans uzun sürüyor, günlük yaşamı belirgin biçimde zorluyor ya da ilişkilerde sürekli çatışma yaratıyorsa bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek faydalı olabilir. Zıt duygular hissetmek “tutarsız” ya da “zayıf” olmak anlamına gelmez; çoğu zaman bir konunun sizin için önemli olduğuna işaret eder.

Benzer ve karıştırılan kavramlar

Kararsızlık, seçenekler arasında seçim yapamama halidir. Ambivalans ise seçimin öncesindeki duygusal çift yönlülükle ilgilidir. Bir kişi kararsız olabilir ama ambivalan olmayabilir; ya da ambivalans yaşayabilir fakat sonunda net bir karar verebilir. Bu nedenle iki kavram yakın görünse de aynı şeyi anlatmaz.

Çelişki daha çok düşünceler veya tutumlar arasındaki uyumsuzluğu anlatır. İkilem ise zor bir seçim durumudur. Ambivalans bunlara benzese de özellikle duyguların aynı anda karşıt yönlerde bulunmasını vurgular. Günlük konuşmada bu kavramlar sık sık birbirinin yerine kullanılsa da, psikolojide ayrımı korumak kişinin yaşadığını daha doğru anlamasına yardım eder.

Karışık hissetmek de ambivalansla benzeşir; ancak her karışık his ambivalans değildir. Bazen kişi sadece yoğun stres altındadır. Bazen de birden fazla sorun üst üste gelmiştir. Ambivalans için temel olan, aynı nesneye ya da kişiye karşı hem yaklaşma hem uzaklaşma eğiliminin birlikte bulunmasıdır.

Psychology Times yazarlarından

• Ambivalans: İki Zıt Ucun Arasında Psikolojik Süreçler
• Ambivalans: Çelişkili Duyguların Psikolojisi
• Günlük Hayatta Ambivalans: İstemekle Vazgeçmek Arasında
• Sevmek Neden Zordur? Klein Kuramında Ambivalansa Tahammül
• İnsan Olmak, Çelişmek ve Seçmek: Ambivalans Üzerine

Kaynaklar

APA Dictionary of Psychology: “ambivalence” maddesi.

Bleuler, E. (1910). Dementia Praecox or the Group of Schizophrenias.