Çocuklar Yalan Söylemeyi Öğrenirken Biz Neleri Kaçırıyoruz?
Çocukluğumuzda birçoğumuzun yalanla ilgili bir anısı vardır. Kimimizin ağzına biber sürülür, kimimizin bilgisayarına el konulur, kimimizin dışarı çıkış saatleri kısıtlanır. Yalanla başa çıkma yöntemleri her ailede farklılık gösterebilir. Peki, hiç düşündük mü? Çocukların yalan söylemeye başlaması, gelişimleri açısından önemli bir anlam taşıyor olabilir mi?
Bir çocuk neden doğru olmayan bir şeyi söyler?
Birçoğumuz çocukken söylediğimiz yalanları hatırlarız. Kimseye zararı dokunmayan, masum görünen ve yalnızca o anı kurtarmaya yönelik küçük yalanlar… Bir çocuk düşünelim. Tek başına mutfakta ve oldukça meraklı. Bir çekmeceyi kurcalarken kolu tezgâhın üzerindeki bardağa çarpıyor. Bardak yere düşüyor, birkaç kez sekiyor ve kırılıyor. Annesinin sesi gecikmiyor elbette: “O ses de ne?”
Küçüğümüz bardağın çıkardığı yüksek sesten zaten korkmuş durumda. Bir de annesinin sesini duyunca iyice telaşlanıyor. O anı kurtarabilmek için ağzından yalnızca birkaç kelime çıkıyor: “Bir şey olmadı anne.” Peki neden doğru olmayan bir şeyi söylüyor? Annesi birkaç saniye sonra kırılan bardağı görmeyecek mi? Elbette görecek. Ama burada gözden kaçırdığımız önemli bir nokta var. Çocuk, birkaç saniye sonra ne olacağından çok, o anda ne olacağıyla ilgileniyor olabilir. Annesinin kızmasından, cezalandırılmaktan ya da onu hayal kırıklığına uğratmaktan korkmuş olabilir. Fakat bu küçük yalanın arkasında yalnızca korku yoktur. Çocuğun zihninde gelişmekte olan bazı beceriler de vardır. Belki de bu yüzden, yerdeki kırık bardağa bakarken yalnızca çocuğun neyi yanlış yaptığını değil, zihninde nelerin değişmeye başladığını da düşünmeliyiz.
Yalan söylemek gerçekten bir gelişim göstergesi olabilir mi?
Yalan söylemek, çoğunlukla ahlaki açıdan olumsuz değerlendirdiğimiz bir davranıştır. Ancak gelişim psikolojisi bu davranışa farklı bir açıdan da yaklaşır. Bir çocuğun bilinçli olarak yalan söyleyebilmesi için öncelikle çok önemli bir şeyi fark etmesi gerekir: Kendisinin bildiği bir şeyi, karşısındaki insan bilmiyor olabilir. Bu beceri, psikolojide zihin kuramı (Theory of Mind) olarak adlandırılır. Zihin kuramı, diğer insanların kendimizden farklı düşüncelere, bilgilere, inançlara ve duygulara sahip olabileceğini anlayabilmemizi sağlar. Bardağı kıran çocuğumuza geri dönelim. Çocuk bardağın kırıldığını biliyor. Ancak annesinin o anda yalnızca yüksek bir ses duyduğunu, bardağın kırıldığını henüz görmediğini fark edebiliyor olabilir. Böylece kendi bilgisiyle annesinin bilgisi arasında bir ayrım yapıyor. İşte bu ayrım, bir yalanın kurulabilmesini mümkün kılan önemli bilişsel becerilerden biridir. Araştırmalar da çocukların yalan söyleme becerileriyle zihin kuramı gelişimleri arasında bir ilişki olduğunu gösteriyor. Lee ve Imuta’nın (2021) 81 araştırmadan ve 7.826 çocuktan elde edilen bulguları bir araya getirdiği meta-analizde, bu iki beceri arasında küçük ama anlamlı bir pozitif ilişki bulunmuştur. Üstelik mesele yalnızca yalanı söylemekle de sınırlı değildir. Çocuğun söylediği şeyi hatırlaması, gerçeği söyleme eğilimini kontrol etmesi ve kendisine yöneltilen yeni sorulara önceki sözleriyle tutarlı cevaplar vermesi gerekebilir. Bu süreçler, çalışma belleği ve ketleme gibi yürütücü işlevlerle ilişkilidir. Elbette bütün bunlar yalan söyleyen çocukların daha zeki olduğu ya da yalan söylemenin gelişim için gerekli olduğu anlamına gelmez. Burada önemli olan, bir davranışın ortaya çıkabilmesi için gereken zihinsel becerilerin zaman içerisinde gelişmesidir. Kısacası, bazen çocuğun yanlış bir davranışında bile gelişmekte olan bir zihnin izlerini görebiliriz.
Peki, her yalan aynı şeyi mi anlatır?
Çocukların söyledikleri her gerçek dışı ifadeyi aynı şekilde değerlendirmek doğru olmayacaktır. Örneğin üç yaşındaki bir çocuk, odasında bir ejderha gördüğünü söylediğinde bizi kandırmaya çalışmıyor olabilir. Küçük yaşlarda hayal gücü ile gerçeklik arasındaki sınırlar henüz gelişmektedir. Dolayısıyla çocuğun kurduğu hayalî bir anlatıyı bilinçli bir yalanla karıştırmamak gerekir. Diğer taraftan, bir çocuk cezadan kaçınmak için yalan söyleyebilir. Bir başkası arkadaşını zor durumda bırakmamak için gerçeği gizleyebilir. Bir diğeri ise kendisinden beklenenleri karşılayamadığı için başarısızlığını saklayabilir. Hatta çocuklar, başkalarının duygularını incitmemek amacıyla da yalan söyleyebilirler. Kendisine hediye edilen bir oyuncağı beğenmediği hâlde “Çok güzelmiş!” diyen bir çocuğu düşünelim. Bu çocuk gerçeği söylemiyor olabilir. Ancak davranışının amacı karşısındaki insanı aldatıp kendisine çıkar sağlamak değil, onun üzülmesini önlemek olabilir. Burada devreye sosyal gelişim, empati ve toplumsal nezaket kuralları girer. Dolayısıyla yalnızca söylenen sözün doğru olup olmadığına bakmak, davranışın tamamını anlamamıza yetmez. Bir yalanı anlamaya çalışırken, onu ortaya çıkaran nedeni de anlamamız gerekir.
Çocuklar neden bazen doğruyu söylemekten korkar?
Şimdi yeniden mutfağa dönelim. Bardak hâlâ yerde. Çocuk korkuyla annesini bekliyor. Burada hikâyenin devamını iki farklı şekilde düşünelim. İlkinde anne mutfağa giriyor, kırık bardağı görüyor ve öfkeleniyor. Çocuğa bağırıyor, onu cezalandırıyor ve bir daha böyle bir şey yapmamasını söylüyor. İkincisinde ise anne mutfağa giriyor, kırık bardağı görüyor ve önce çocuğun yaralanıp yaralanmadığını kontrol ediyor. Ardından sakin bir sesle ne olduğunu soruyor. Çocuğun hatasını anlamasına ve sorumluluk almasına yardımcı oluyor.
İki durumda da bardak kırılmıştır. İki durumda da çocuk bir hata yapmıştır. Ancak çocuğun bu deneyimlerden öğrenebilecekleri farklıdır. İlk durumda çocuk, yaptığı hataların korkutucu sonuçları olabileceğini öğrenebilir. İkinci durumda ise hata yaptığında sorumluluk alabileceğini, sorunların konuşulabileceğini ve gerçeği söylemenin mümkün olduğunu deneyimleyebilir. Bu ayrım yalnızca varsayımsal bir örnek değildir. Talwar ve Lee’nin (2011) gerçekleştirdiği bir araştırmada, cezalandırıcı disiplin uygulanan bir okul ortamındaki çocukların, kural ihlallerini gizlemek için yalan söyleme olasılıklarının daha yüksek olduğu görülmüştür. Bulgular, cezalandırıcı ortamlarla çocukların dürüstlük davranışları arasında önemli bir ilişki olabileceğine işaret etmektedir.
Elbette her çocuk ailesinden korktuğu için yalan söylemez. Çocuklar merak, utanç, çıkar elde etme isteği ya da sosyal beklentiler gibi pek çok nedenle gerçeği gizleyebilirler. Ancak çocuğun içinde bulunduğu ortamın bu davranış üzerindeki etkisini görmezden gelmek de mümkün değildir. Burada ebeveynler açısından düşünmeye değer bir soru ortaya çıkıyor: Çocuklarımıza doğruyu söylemenin önemini anlatırken, onlara doğruyu söyleyebilecekleri bir ortam da sunuyor muyuz? Bazen yetişkinler, bir çocuğun neden yalan söylediğine o kadar odaklanırlar ki gerçeği söylediğinde kendisini nasıl hissedeceğini düşünmeyi unutabilirler. Oysa dürüstlüğü öğretmek, yalnızca yalan söylememesi gerektiğini anlatmak değildir. Gerçeği söylemenin korkutucu değil, sorumluluk alınabilecek bir deneyim olmasını sağlamaktır.
Bir çocuk yalan söylediğinde nasıl yaklaşmalıyız?
Bir çocuğun yalan söylediğini fark etmek elbette görmezden gelinmesi gereken bir durum değildir. Dürüstlük, çocukların öğrenmesi gereken önemli sosyal ve ahlaki değerlerden biridir. Ancak burada önemli olan, çocuğa dürüstlüğü nasıl öğrettiğimizdir. Öncelikle çocuğun kendisiyle davranışını birbirinden ayırmamız gerekir. “Sen yalancısın!” demekle “Bana söylediğinin doğru olmadığını fark ettim.” demek aynı anlama gelmez. İlk ifade çocuğun kimliğini etiketlerken, ikincisi değiştirilmesi gereken davranışa odaklanır. Bir diğer önemli nokta, çocuğun gerçeği söyleyebilmesi için güvenli bir iletişim ortamı oluşturmaktır. Çocukların hataları karşısında sakin kalmak, davranışlarının sonuçlarını açıklamak ve dürüst olduklarında bunu takdir etmek, bu süreci destekleyebilir.
Evans ve Talwar’ın (2024) araştırması da yetişkinlerin dürüst davranışlara model olmasıyla dürüstlüğün olumlu sonuçlarını vurgulamanın birlikte kullanılmasının, araştırmaya katılan farklı yaş gruplarındaki çocukların doğruyu söyleme davranışlarını artırabildiğini göstermiştir. Bütün bunlar çocukların hatalarının sonuçlarıyla karşılaşmaması gerektiği anlamına gelmiyor. Bardağı kıran çocuğa, cam eşyalarla daha dikkatli davranması gerektiğini anlatabiliriz. Güvenli şekilde temizlenen alanı düzenlemeye yardım etmesini isteyebilir, yaşına uygun sorumluluklar verebiliriz. Ancak bunu yaparken ona hatasını gizlemesi gerektiğini değil, hatasıyla başa çıkabileceğini öğretmek çok daha anlamlı olabilir. Çünkü dürüstlüğün gelişmesi için çocuğun hiçbir hata yapmaması değil, hata yaptığında gerçeği söylemenin değerini öğrenmesi gerekir.
Bir çocuğun ilk yalanından geriye ne kalır? Yazının başındaki küçük çocuğu son kez düşünelim. Yıllar sonra muhtemelen kırdığı bardağın rengini hatırlamayacak. Bardağın kaç parçaya ayrıldığını, mutfakta hangi çekmeceyi karıştırdığını ya da o gün saat kaç olduğunu da unutmuş olabilir. Ancak tekrar eden benzer deneyimler, ona hatalar karşısında nasıl davranması gerektiğine ilişkin bazı beklentiler kazandırabilir. Bir hata yaptığında saklanması mı gerekir? Yoksa açıklama yapabilir mi? Yanlış yaptığında yalnızca cezalandırılacağını mı düşünür? Yoksa hatasını telafi etme fırsatı bulabileceğine de inanır mı? Belki de çocuklara dürüstlüğü öğretirken gözden kaçırdığımız şey tam olarak budur. Onlara sık sık doğruyu söylemelerini öğütlüyoruz. Yalan söylemenin yanlış olduğunu, insanların güvenini kaybedebileceklerini anlatıyoruz. Fakat bazen dürüstlüğün yalnızca çocuktan beklenen bir davranış olmadığını unutuyoruz. Dürüstlük, yetişkinlerin de sorumluluk taşıdığı bir ilişkinin içerisinde gelişir. Bir çocuğun gerçeği söylemesi her zaman kolay olmayabilir. Korkabilir, utanabilir ya da hayal kırıklığı yaratmak istemeyebilir. Böyle durumlarda yetişkinin görevi yalnızca gerçeği ortaya çıkarmak değil, çocuğun o gerçekle yüzleşebilmesine yardımcı olmaktır. Çünkü çocuklar büyürken yalnızca neyin doğru neyin yanlış olduğunu öğrenmezler. Hata yaptıklarında nasıl karşılanacaklarını, duygularının ne kadar önemsendiğini ve kendilerini ne kadar rahat ifade edebileceklerini de öğrenirler. Ve belki de bu yüzden, bir çocuk bize yalan söylediğinde sormamız gereken tek soru “Neden doğruyu söylemedin?” olmamalıdır. Bazen şu soruyu da kendimize sormalıyız: “Ben, bu çocuğun doğruyu söyleyebileceği bir yetişkin olabildim mi?”
