Kabuktan Öz’e: Kadim İnançlardan Modern Psikanalize Ruh ve Beden

Hindu inancına göre ruh ve beden

Hindu inancına göre, beden sadece bir kabuk, ruh ise sonsuz yolculuktadır. Hinduizm inancında beden ile ruh ilişkisi, maddesel olanın geçiciliği ile tözsel (spiritüel) olanın sonsuzluğu ekseninde şekillenir. Bu felsefi temelin temel yapı taşları, Upanişadlar başta olmak üzere Vedik metinlerde, Bhagavad Gita’da ve Advaita Vedanta gibi köklü ekollerin akademik eserlerinde derinlemesine incelenmektedir. Hindu felsefesinde fiziksel beden, ruhun geçici bir aracı, giysisi veya konutu olarak kabul edilir. Bhagavad Gita’da beden (deha) maddesel doğanın (prakriti) bir ürünü olarak tanımlanırken; ruh, maddeden bağımsız ve değişmez olan özdür (atman). Bhagavad Gita’da ruhun bedeni terk edişi, insanın eski elbiseleri çıkarıp yenilerini giymesine benzetilir. Bu bağlamda beden, ruhun bu dünyadaki deneyimlerini yaşayabilmesi için kullandığı geçici bir kabuktan ibarettir. Beden doğanın beş temel unsurundan (toprak, su, ateş, hava, boşluk) oluşur ve ölümle birlikte yine bu unsurlara geri döner. Dolayısıyla kalıcı olan hiçbir yönü yoktur. Hindu metafiziğinin merkezinde yer alan Atman (bireysel ruh), doğumu ve ölümü olmayan, yok edilemeyen ve ebedi bir tözdür.

İslam inancına göre ruh ve bedenin ontolojik ayrımı

İslam inancında ve İslam felsefe-kelam geleneklerinde ruh (veya nefs) ile beden ilişkisi, Hinduizm’deki gibi bedeni tamamen reddeden ya da küçümseyen radikal bir düalizmden ziyade, iki unsurun karşılıklı etkileşimine ve insan bütünlüğüne dayanır. Kur’an-ı Kerim’in insana hem balçıktan (madde/beden) hem de Allah’ın üflediği ruhtan (manâ/öz) yaratılmış bir varlık olarak yer vermesi, bu ilişkinin temelini oluşturur. İslam filozoflarına (özellikle İbn Sina ve İbn Rüşd) göre ruh (nefs), bedene sonradan bağlanan ancak bedenin bir fonksiyonu veya maddesi olmayan maddi olmayan (mücerret) bir cevherdir. Ruh, boyutu, ağırlığı veya fiziksel özellikleri olmayan latif (nurani/soyut) bir varlıktır. Kur'an'daki "Sana ruhtan soruyorlar. De ki: Ruh, Rabbimin emrindendir..." (İsrâ, 85) ayeti, ruhun maddî âlemden ziyade "Emir Âlemi"ne (gayb âlemine) ait olduğunu vurgular.

Beden Ruhun Bineğidir

Ruh, bu dünyada yolculuk eden bir yolcu; fiziksel beden ise o yolcunun bindiği hayvandır (binek). Yolcunun hedefe ulaşabilmesi için bineğine iyi bakması ne kadar gerekliyse, ruhun da dünyada kemale ermesi, ilim ve ahlak üretmesi için bedene ihtiyacı vardır. Tasavvufi düşüncede (örneğin Mevlânâ’da) beden, ruhun hakikatini örten bir perde ya da ağzı kapalı bir destidir. Destinin içindeki su (ruh) neyse, dışarıya sızan da odur. Yani ruh ve beden birbirini sürekli etkiler; bedensel fiiller ruhun ahlaki durumunu şekillendirirken, ruhun hâlleri de bedene yansır. Mevlana da İslam inancına göre ruh ve beden bütünlüğünü buna benzer bir ilişkiyle tasvir etmiştir. Ona göre beden, ruhun bu dünyadaki geçici kafesi ve toprağa ait elbisesidir; asıl olan ise ilahi kaynaktan üflenen ve sonsuzluğa kanat çırpan ebedî ruhtur. Beden yıpranıp toprağa dönecek fani bir binek, ruh ise bu Hak’ka doğru seyreden ölümsüz bir süvaridir.

Eski Türklerde ruh ve beden ilişkisine bakış

Mevlânâ’nın "ruh beden kafesindeki bir kuştur" benzetmesinin çok benzeri Göktürklerde doğrudan dile işlemiştir. Göktürk metinlerinde hakanın veya savaşçının ölümü anlatılırken "ölmek" kelimesi yerine genellikle "uçtu" (örn. Kül Tigin uçdu, uça bardı) ifadesi kullanılır. Nitekim cennet anlamında kullandığımız "Uçmağ" kelimesi de ruhun göğe uçup özgürleştiği yer fikrinden doğmuştur. Eski Türkçe metinlerde ve Orhun Yazıtları'nda ruh kavramını ifade eden en temel kelime "Tın"dır (günümüzdeki nefes/can anlamında). Beden (Et-Süñük), toprağa ait, ölümlü, geçici bir yapı veya örtüdür. Ruh (tın) ise Tengri (Gök Tanrı) tarafından insana üflenen, beden ölünce onu terk eden ilahi özdür. Göktürk anlayışına göre insan öldüğünde beden toprağa karışır fakat Tın yok olmaz; Tengri’ye, yani kaynağına geri döner.

Psikanalizde ruh ve beden ilişkisinin kadim öğretilerle benzerliği

Eski Türklerdeki çoklu ruh anlayışı ile Sigmund Freud’un psikanalitik teorisindeki İd, Ego ve Süperego (Topografik/Yapısal Kişilik Kuramı) arasında zihni zorlayan ve oldukça ilgi çekici paralellikler kurulabilir. İd (Haz İlkesi / Libido), Freud’a göre doğuştan gelen, yaşama dürtüsünü, canlılığı ve temel yaşam enerjisini kapsayan katmandır. Kut, Tengri tarafından insana doğuştan (veya soy aracılığıyla) bahşedilen yaşam gücü, bereket ve talih enerjisidir. İkisi de insanın var olması için insana armağan edilmiş ilksel yaşam enerjisini temsil eder. Ego (Gerçeklik İlkesi), bireyin dış dünya ile ilişki kuran, kimliğini oluşturan, algılayan, düşünen ve dengeyi sağlayan "benlik" katmanıdır. Süne / Sülde, insanın kişiliğini, mizacını, karakterini ve dünyadaki varlığını oluşturan ruhtur. İnsanın dünyadaki somut tecrübesini ve kimliğini temsil eder. İki kavram da doğrudan "bireyin şahsi kimliğini, karakterini ve dış dünyadaki varlığını" tanımlar. İkisi de insanın var olmasını, hayatta kalmasını ve eyleme geçmesini sağlayan temel/ilksel yaşam enerjisini temsil eder. Kut çekildiğinde insan veya devlet çöker; İd/libido enerjisi tükendiğinde yaşam gücü biter. Süperego (Ahlak / İdeal Benlik), insanı aşan toplumsal kuralları, vicdanı ve ulaşılmaya çalışılan üst ideal ilkeleri temsil eder. Tin (Tın), doğrudan Göksel Kaynak’tan (Tengri’den) gelen, bedensel tutkulardan arınmış, en saf ve ölümsüz özdür. İkisi de bedensel arzuların/dürtülerin ötesinde, insanı daha yüksek bir mertebeye, ilkeye veya ilahi kaynağa bağlayan üst katmandır.

Beden ve ruh ilişkisi insanlık tarihinin en köklü temalarından biridir. Kadim inanışlardan günümüz modern psikanalizine uzanan denklemde ruh ve beden ilişkisi hemen her toplumun ortak meselesi olmuştur. Her toplum bedenin ölümü ve ruhun ölümsüzlüğü tartışmalarına kendi baktığı pencereden anlam yaratmaya çalışsa da hepsinin baktığı pencereden gördüğü manzara ortak bir görüntüde birleşmektedir. İnsan yaşadıkça 'yoktan var olan, vardan yok olan' bu denklemi aklın sınırlarını zorlayan sorularla kurcalamaya devam edecektir. Sonuç olarak, ister kadim bir mitoloji, ister tasavvufi bir derinlik, isterse modern bir psikoloji kuramı üzerinden bakılsın; insanoğlunun hakikati et ve kemikten oluşan geçici bir kılıfta değil, o kılıfın içerisinde taşıdığı ve sonsuzluğa uzanan katmanlı özde yattığıdır.

Kaynakça

• Aydın, M. (2005). İslam felsefesi yazıları. Umran Yayınları. ​Bozyiğit, A. (2020). İslâm felsefesinde ruh-beden ilişkisi. Turkish Studies - Social Sciences, 15(4), 45-60. ​Demirli, E. (2023). İslam metafiziğinde beden ve ruh problemi bağlamında insanın bütünlüğü. İlahiyat Araştırmaları Dergisi, 19(2), 115-142.
• Ergun, P. (2009). Türk kültüründe ruh anlayışı ve 'tın' kavramı üzerine bir değerlendirme. Milli Folklor, 11(83), 45-58.
• Flood, G. (1996). An introduction to Hinduism. Cambridge University Press.
• Freud, S. (1923). The ego and the id (J. Riviere, Çev.). W. W. Norton & Company. (Orijinal yapıt: Das Ich und das Es, 1923) ​Freud, S. (2014). Haz ilkesinin ötesinde: Benlik ve id (A. Bakkal, Çev.). Öteki Yayınevi. ​Geçtan, E. (2010). Psikanaliz ve sonrası (18. baskı). Metis Yayınları.
• Inan, A. (1998). Eski Türk dini tarihi. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• İmaoğlu, A. V. (2015). İslam düşüncesinde ruh-beden ilişkisi üzerine kelami ve felsefi bir yaklaşım. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (44), 345-356. ​​Kalafat, Y. (2005). Türk halk inançlarında ruh ve beden ilişkisi. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, (35), 15-28.
• Kul, A. (2011). İbn Sînâ’da ruh-beden ilişkisi ve ruhun ölümsüzlüğü problemi [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Olivelle, P. (Trans.). (1996). Upaniṣads. Oxford University Press. ​​Radhakrishnan, S. (1994). Indian philosophy (Vol. 1-2). Oxford University Press.
• Roux, J.-P. (2002). Eski Türk mitolojisi (C. Elçi, Çev.). Bilge Kültür Sanat. ​Roux, J.-P. (2011). Türklerde ruh, ölüm ve öte dünya anlayışı. L. Bazin&J.-P. Roux (Der.), Türklerin dinî tarihi içinde (s. 112-145). Kabalcı Yayınevi. ​Zaehner, R. C. (1969). The Bhagavad Gītā: With a commentary based on the original sources. Oxford University Press.