Bağımlılık Kavramından Dijital Çağın Sorunlarına

Bağımlılık Kavramından Dijital Çağın Sorunlarına

Alice Miller’ın ifadesiyle “Bağımlılık aslında nedir? O, sıkıntının bir işareti, bir sinyali, bir belirtisidir. Anlaşılması gereken bir çıkmazı bize anlatan bir dildir” (Aktaran Pax Lumina, 2024, s. 2).

Bağımlılığın Tanımı

Bağımlılık, biyolojik, psikolojik ve sosyal etkilerin birleşimi ile oluşan, kronik bir gidişata sahip ve nüks etme olasılığı yüksek bir beyin hastalığıdır (Erzurum et al., 2025). Bağımlılık, net bir şekilde tanımlanamayan bir kavramdır; bununla birlikte, kimyasal maddeler veya davranışla ilgili alışkanlıkları içeren bir durumdur (Kaya & Çalışkan, 2022). 19. yüzyılda “irade zayıflığı” ya da “ahlaki yozlaşma” olarak anılan bağımlılık, 20. yüzyılda nörobiyolojik araştırmaların gelişmesiyle beyin hastalıkları arasındaki yerini almıştır (Erzurum et al., 2025).

Alışkanlık, Kötüye Kullanım ve Bağımlılık Kavramları

Bağımlılık kavramının doğru anlaşılabilmesi için alışkanlık, kötüye kullanım ve bağımlılık terimlerinin birbirinden ayrılması önemlidir. Alışkanlıklar, bırakılması hâlinde önemli bir yoksunluk yaratmayan ve sıkça tekrarlanan davranışlardır. Kötüye kullanım, bir maddenin hatalı, tehlikeli veya toplumsal açıdan olumsuz bir biçimde kullanılması durumudur. Bağımlılık ise kontrol kaybı, aşırı kullanım arzusu, tolerans gelişimi, yoksunluk belirtileri ve sosyal ya da mesleki işlevsellikte azalma gibi durumlarla kendini gösteren bir klinik durumu ifade eder (Erzurum et al., 2025).

Bağımlılığın Tanı Ölçütleri

Bağımlılığın tanımlanmasında esas alınan kriterler arasında; önceden belirlenen miktardan daha uzun süre bağımlılık yapan unsurun kullanımı, bırakma girişimlerinin başarısız olması, bağımlılık yapan unsuru edinmek ve kullanmak için önemli ölçüde zaman harcama, olumsuz etkilerine ve zararlarına rağmen kullanımın sürdürülmesi, bağımlılık yapan unsura karşı yoğun bir istek duygusu, tolerans gelişimi ve yoksunluk belirtilerinin ortaya çıkışı yer almaktadır (Amerikan Psikiyatri Birliği, 2013, aktaran Yeşilay, t.y.).

İnternet Bağımlılığının Tanımı ve Özellikleri

Modern yaşamda kaçınılmaz bir unsur haline gelen teknolojik yenilikler, özellikle internet, uygun bir şekilde kullanıldığı takdirde yaşamı büyük ölçüde kolaylaştırabilirken, yanlış bir şekilde kullanılması durumunda bağımlılık oluşturma potansiyeli taşımaktadır (Dinç, 2015). İnternet bağımlılığı, genel manada internetin aşırı bir şekilde kullanılmasına dair arzunun kontrol edilememesi, internetsiz geçirilen vakitlerin değerini yitirmesi, bağlantının kesildiği zamanlarda aşırı sinirlilik ve saldırganlık yaşanması ile kişinin iş, sosyal ve ailevi yaşantısının giderek olumsuzlaşması olarak tanımlanabilir (Arısoy, 2009).

Üniversite Öğrencilerinde İnternet Bağımlılığı ve Bağımlılık Eğilimi Gösteren Bireylerin Özellikleri

Yürütülen bir araştırma, üniversite öğrencilerindeki internet bağımlılığı düzeylerini incelemek ve bağımlılık gösteren öğrencileri diğerlerinden ayıran özellikleri belirlemek amacıyla 953 katılımcı ile gerçekleştirilmiştir. Elde edilen bulgulara göre öğrencilerin %23,2'si bağımlılık belirtileri gösterirken, %28,4'ü riskli kullanıcı grubunda yer almış, geri kalan %48,4'lük kesim ise herhangi bir bağımlılık belirtisi göstermemiştir. Araştırma, bağımlı ve riskli gruptaki öğrencilerin haftalık internet kullanım sürelerinin daha uzun olduğunu ortaya koymuştur. Ayrıca, internete duyulan güven internet bağımlıları arasında daha yüksektir. Cinsiyet, sınıf, ikamet edilen yer ve gelir düzeyi gibi demografik etkenlerin bağımlılık oranları üzerinde anlamlı bir farklılık yaratmadığı tespit edilirken, internetin kullanım amacının önemli bir faktör olduğu, özellikle çevrim içi oyun oynayan ve internette gezinen öğrencilerde bağımlılık oranlarının belirgin şekilde yüksek olduğu görülmüştür (Balcı ve Gülnar, 2013).

İnternet Kullanımının Aile İlişkileri Açısından Değerlendirilmesi

Teknolojinin yaygın hale gelmesi, aile bireylerinin bir arada geçirdiği nitelikli zamanın azalmasına ve aile içindeki iletişimin zayıflamasına yol açabilmektedir. Özellikle duygusal yalnızlık yaşayan kişilerde, yüz yüze etkileşimler yerine sanal ortamdaki bağlantılara yönelmek, aile içindeki ilişkileri olumsuz yönde etkileyebilmektedir. İnternet, mesajlaşma, sesli arama ve görüntülü görüşme gibi imkânlar, bireyler arasında iletişimi kolaylaştırsa da aynı evde yaşayan aile üyelerinin yüz yüze iletişim kurma sıklığını düşürebilmektedir. Araştırmalar, sorunlu internet kullanımının yalnızlık ile bir bağlantısı olduğunu ve kontrolsüz bir kullanımın bireylerin sağlık durumunu, eğitim seviyesini ve psikososyal işlevselliklerini olumsuz etkileyebileceğini ortaya koymaktadır. Fazla dijital kullanım, partnerler arasındaki bağın kalitesini ve ebeveyn ile çocukların iletişimini olumsuz etkileyebilir. Aile içindeki iletişimin kalitesi, sorunlu internet kullanımının önlenmesinde önemli bir etken olabilir (Sarı, 2019).

İnternet Kullanımını Kontrol Etmeye Yönelik Yöntemler

İnternet kullanımını düzenlemek amacıyla kullanım zamanlarını değiştirmek, kullanımı sonlandırmaya yardımcı olacak dışsal durduruculardan yararlanmak ve kullanım süresine yönelik sınırlar belirlemek gibi yöntemler uygulanabilir. Ayrıca belirli internet işlevlerinin kullanımını azaltmak veya bunlardan kaçınmak, hatırlatıcı kartlardan yararlanmak ve internet dışında gerçekleştirilmek istenen etkinlikleri bir deftere kaydetmek de bu süreçte kullanılabilecek stratejiler arasındadır. Bunlara ek olarak, destek gruplarına katılmak ve aile terapisi almak da internet kullanımını kontrol altına almaya yardımcı olabilecek yaklaşımlardandır (Arısoy, 2009).

Kaynakça

• Arısoy, Ö. (2009). İnternet Bağımlılığı ve Tedavisi. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 1(1), 55-67. https://izlik.org/JA23PY69RN
• Balcı, Ş., & Gülnar, B. (2013). Üniversite Öğrencileri Arasında İnternet Bağımlılığı ve İnternet Bağımlılarının Profili. Selçuk İletişim, 6(1), 5-22. https://doi.org/10.18094/si.44854
• Dinç, M. (2015). Teknoloji bağımlılığı ve gençlik. Gençlik araştırmaları dergisi, 3(3), 31-65.
• Erzurum, Z., Tarhan, R., Durmaz, P., Koç Apaydın, Z., & Demir, N. (2025). Bağımlılıkta bütüncül psikiyatri: Biyopsikososyal temeller ve entegre tedavi modelleri. https://doi.org/10.70269/OESJY5OPZP16
• Kaya, S., & Çalışkan, N. D. (2022). Ödül sisteminden doğan ceza döngüsü: Bağımlılık.
• Pax Lumina. (2024, Ocak). A quest for peace and reconciliation (A. Demirtaş, Çev.), 5(1). https://paxlumina.com/wp-content/uploads/2024/01/january24.pdf
• Sarı, C., & Karadeniz, H. (2019). İnternet Bağımlılığının Aile İçi İlişkilere Etkisi. Sürekli Tıp Eğitimi Dergisi, 28(4), 294-298. https://doi.org/10.17942/sted.518245 Yeşilay. (t.y.). Bağımlılık nedir? https://www.yesilay.org.tr/bagimlilik/bagimlilik-nedir/