Toksik Verimlilik: Şemalar ve Bilişsel Davranışçı Terapi Bakımından İnceleme

Hafta içi büyük bir koşuşturmanın ardından cumartesi sabahı sevdiğiniz kahveyi yaptınız, izlemeyi sevdiğiniz bir program açtınız. Ancak daha kahvenizi içerken her dinlenmeye başladığınızda olduğu gibi bir his oluştu. Belki de çocuklarınızla, eşinizle daha fazla vakit ayırmalıyım; belki de okumanız gereken makaleleri bitirmeniz, girilecek sınavlara hazırlanmanız gerektiğini hissettirecek bir iç ses geldi. Bu durum günümüz yaşamının büyük problemlerinden sayılabilecek "toksik verimlilik" olarak tanımlanmaktadır. Toksik verimlilik, başarıya duyulan sağlıklı bir arzu olarak görülmemelidir. Dinlenmek, zihnin ve bedenin en doğal ihtiyacıdır. Ancak toksik verimlilikte birey, tükenene kadar çalıştıktan sonra hak edilen bir ödül olarak görmektedir. Sürekli bir koşuşturma veya zamanı verimli geçirme isteği içinde olmak, dış çevreden bakıldığında yüksek bir motivasyona sahip gibi görünse de zamanı bu kadar yönetmeye çalışırken aslında hissetmekten korktuğunuz herhangi bir duygudan veya durumdan kaçıyor olabilirsiniz.

Meli/Malı Çarpıtmaları

Zihnimiz, bizi korumak ve hayatta tutmak isterken bazen kendi kendine büyük tuzaklar kurar. Burns (1980), zihnin ürettiği ve gerçeği algılayışımızı bozan "bilişsel çarpıtmalar" arasında kurulan "meli/malı" ifadelerinin de yer aldığını belirtmiştir. Bireyin iç sesi sürekli olarak "bugün o makaleyi bitirmeliyim, bu sınavdan en yüksek puanı almalıyım, yeni bir dil öğrenmeliyim" veya "ben zamanımı hep iyi değerlendirmeliyim" diyerek bize durmaksızın komutlar verir. Birey, kendisi bu yapmalıyım düşüncelerine uymadığı zaman suçluluk hissetmektedir. Bilişsel Davranışçı Terapi literatürü, bireyin zihninde koyduğu bu katı kuralların ve ufak bir sıkıntılı durumu bile başarısızlık sayan "hep ya da hiç" tarzı düşüncelerin aslında gerçek bir motivasyon kaynağı olmadığını açıklamaktadır. "Meli/malı çarpıtmalarına sahip birey, başka seçeneğinin olmaması düşüncesiyle beraber son derece stres ve baskı yaratıcı bir duruma dönüşerek çaresizlik hissini getirir" (Buharalı, ty).

Kusurluluk ve Mükemmeliyetçilik Şeması

Kusurluluk Şemasına sahip birey, diğer bireyler tarafından gerçekten tanınırsa reddedileceğine, sevilecek biri olmadığına ve kusurlar taşıdığına inanır. Birey, kusurluluk hissini bastırabilmek adına örneğin iş hayatında kusursuz olma çabası ve işkolik hale gelebilir (Usluca, 2021). Eğer üretmezsem, insanlar benim aslında ne kadar yetersiz olduğumu görecekler korkusuna veya bakımverenlerinin onayını kazanma çabası içinde olabilir (Kul, 2025). "Genellikle çocuklukta gelişen bu şema, ilişkilerimizi, özgüvenimizi ve yaşam kalitemizi fark edilmeden şekillendirir" (Kul, 2025).

Mükemmeliyetçilik (Yüksek Standartlar) Şeması ise dışarıdan bakıldığında disiplinli, çok çalışan, sürekli yeni eğitimler alan ve kariyer basamaklarını hızla tırmanır gibi gözükse de aslında içimizdeki utanç duygusundan bir kaçış planıdır. Mükemmeliyetçilik şeması aktif olan biri için "yeterince iyi" diye bir kavram yoktur. "Bu kişiler, kendi istek ve ihtiyaçlarını bastırarak topluma veya ailelerine göre belirlemiş oldukları standartların üstüne çıkmaya çalışırlar" (Çevik, 2023). Bu şemada sizin için önemli bir problemi aştığınızda zihniniz, başarınızla mutlu olmaya izin vermez; aslında daha iyisini yapabilirdim ve eksiklerim var der. Somutlaştıracak olursak, elde edilen başarılar yetersizlik hissine birer ağrı kesici işlevi görür. Ancak ağrı kesicinin etkisi geçtiğinde, zihin yeni bir başarı hedefine ihtiyaç duyar.

Toksik Verimlilik Durumunun Zararları

Toksik verimlilik sadece bireyi değil, çevresini ve ilişkilerini de olumsuz yönde etkileyebilmektedir. Sürekli zihnindeki yapılacaklar listesiyle meşgul olan ve zihni o anda bulunduğunuz ortamda olmayan bireyle romantik ilişkiler yavaş yavaş çatlayabilir. Fiziksel olarak yan yanasınız ama ruhunuz çok uzaklarda. Karşınızdaki birey bu yokluğu hissedebilir ve bu durum partnerinizin kendi iç dünyasında "beni artık önemsemiyor" şeklinde yankılanma ihtimali bulunur. Zaman geçtikçe ilişkiyi de başarıyla yönetilmesi gereken bir "proje" gibi görmeye başlar. Birlikte geçirilecek güzel zamanlar resmi toplantılara dönüşür. Kendinize dinlenmeyi hak görmediğiniz için, partneriniz dinlendiğinde de içinizde tahammülsüzlük ve gerginlik oluşabilir. Bütün enerjisini ve sabrını dışarıdaki bireylere, okula veya işe harcayan bireyin gün sonunda eve, sevdiği insana veya insanlara ayıracak hiçbir şeyi kalamaz. Toksik verimlilik yaşayan birey, hayatında kötü bir olay yaşadığında genellikle kendini dış dünyaya kapatır. Oysa ilişkilerin durumu, sizin gündelik yaşamınızda ne kadar verimli olduğunuzla ya da neyi başardığınızla ölçülmemektedir.

Sonuç olarak, toksik verimlilik yorucu bir kaçış çabasıdır. Büyük payı kendimiz için olmak üzere çevremizdeki bireyler için de bu yıpratıcı döngüyü kırmak önemlidir. Kendi değerimizi sınavlardaki başarı durumumuza, girilen yarışlardaki derecelere veya başkalarının onayına göre belirlediğimiz bu sözde verimlilik çağında, zihninize verebileceğiniz en güzel hediye; kusurlarınızın sizi eksiltmediğini, şefkatinize en çok ihtiyaç duyan kişinin kendiniz olduğunu kabul etmenizdir.

Koşuşturmaların ardından gelen cumartesi sabahı kahvenizi yudumlarken, yorgun ve "verimsiz" olduğunuz o anda bile huzurla ve mutlulukla dinlenebildiğiniz günlere...

Kaynakça

• Burns, D. D. (1980). Feeling good: The new mood therapy. William Morrow and Company.
• Çevik. B., (2023 7 Mart). Yüksek Standartlar Şeması ve Mükemmeliyetçilik. https://altiustupsikoloji.com/blog/bilimselicerik-4447/
• Kul, Ş. N., (2025, 15 Haziran). Kusurluluk Şeması Nedir? Psikolog Merkezi.
• Usluca, A. (2021, 17 Eylül). Kusurluluk Şeması ve Gizli Depresyon. https://www.doktorsitesi.com/blog/makale/kusurluluk-semasinin-ve-gizli-depresyon