Kadının Zamanı, Televizyonun Reytingi: Gündüz Kuşağında Kadın, Rekabet ve Toplumsal Psikoloji
Televizyon, yalnızca boş zamanları değerlendirmeye yarayan bir araç değildir. Aynı zamanda toplumsal değerlerin, aile ilişkilerinin ve kadınlık-erkeklik rollerinin yeniden üretildiği önemli bir iletişim alanıdır. Özellikle gündüz kuşağı programları, uzun yıllardır kadın izleyicilerle özdeşleştirilen bir yayın türü olarak karşımıza çıkmaktadır. Ancak burada üzerinde durulması gereken temel bir soru vardır: Kadınlara hitap ettiği düşünülen bu yayınlar, kadınların yaşamına gerçekten ne katmaktadır?
Öncelikle gündüz kuşağı programlarının hedef kitlesi üzerine yerleşmiş bazı kabulleri sorgulamak gerekiyor. Bu yayınların çoğu zaman evde bulunan, çalışmayan ya da ev işleriyle ilgilenen kadınlara yönelik olduğu düşünülüyor. Oysa kadınların yaşamları bu kadar dar bir tanımla açıklanamaz. Evde bulunan bir kadın da çalışan bir kadın da izin gününde televizyon izleyen biri de öğrenmeye, araştırmaya, düşünmeye ve kendini geliştirmeye ihtiyaç duyar. Bir kadının evde olması, onun entelektüel merakının veya öğrenme isteğinin sınırlı olduğu anlamına gelmez.
Kadınları yalnızca ev içindeki sorumlulukları üzerinden tanımlamak, onların bireysel gelişim ve toplumsal katılım ihtiyaçlarını göz ardı etmektir. Kadınlara yönelik yayıncılık anlayışı da kadınların çok yönlü yaşamını dikkate almalıdır.
Kadınlar neden sürekli birbirleriyle karşı karşıya getiriliyor?
Gündüz kuşağı programlarının bir bölümünde dikkat çeken meselelerden biri, kadınların sıklıkla birbirleriyle çatışma içinde temsil edilmesidir. Bir erkek üzerinden yaşanan anlaşmazlıklar, gelin-kaynana gerilimleri, aldatılma iddiaları, evlilik tartışmaları ve kişisel hesaplaşmalar zaman zaman yayınların merkezine yerleşmektedir.
Elbette aile içindeki sorunların, aldatılmanın, şiddetin veya kadınların yaşadığı mağduriyetlerin konuşulması başlı başına yanlış değildir. Aksine, görünür kılınması gereken pek çok toplumsal sorun bulunmaktadır. Buradaki asıl mesele, bu sorunların hangi dille, hangi etik sınırlar içinde ve nasıl bir temsil biçimiyle izleyiciye aktarıldığıdır.
Kadınların birbirlerinin rakibi, düşmanı veya birbirlerinin hayatını tehdit eden kişiler olarak sunulması, toplumsal cinsiyet açısından üzerinde düşünülmesi gereken bir temsil biçimidir. Kadınların dayanışma ve ortak deneyimleri yerine sürekli rekabet üzerinden görünür hâle getirilmesi, kadınlar arasındaki ilişkilere dair dar bir bakış açısını besleyebilir.
Çavdar’ın (2019) gündüz kuşağı kadın programlarında toplumsal cinsiyet eşitsizliği ve kadın temsilini ele alan çalışması, bazı yayınlarda eşitsizliği yeniden üreten söylemlerin bulunabildiğine dikkat çekmektedir. Bu nedenle eleştiri, bütün programları aynı kalıba sokmak yerine kullanılan dil ve temsil biçimleri üzerinden yapılmalıdır.
Aile ilişkileri bir çatışma gösterisine indirgenmemeli
Aile, bireyin kendisini güvende hissettiği, aidiyet geliştirdiği ve ilişkiler kurmayı öğrendiği temel sosyal alanlardan biridir. Ancak aile içinde yaşanan sorunların televizyon ekranlarında sürekli suçlama, aşağılama, ifşa ve karşılıklı hesaplaşma biçiminde sunulması, aile ilişkilerinin yalnızca çatışmadan ibaretmiş gibi algılanmasına zemin hazırlayabilir.
Burada aileyi eleştirmekten, gelenekleri sorgulamaktan veya aile içindeki sorunları konuşmaktan kaçınmayı savunmuyoruz. Tam tersine, aile içindeki şiddetin, eşitsizliğin, baskının ve hak ihlallerinin konuşulması son derece önemlidir. Fakat bu konuların ele alınması ile insanların özel hayatlarının bir seyirlik çatışmaya dönüştürülmesi aynı şey değildir.
Sürekli öfke, suçlama, ihanet ve gerilim içeren içeriklerle karşılaşmanın bazı izleyicilerde duygusal yorgunluk, huzursuzluk veya olumsuz düşüncelere yoğunlaşma gibi deneyimlerle ilişkili olabileceği düşünülebilir. Ancak burada bilimsel sınırı korumak gerekir: Gündüz kuşağı programlarının doğrudan depresyona ya da başka bir psikolojik rahatsızlığa neden olduğunu söylemiyoruz. Tartıştığımız konu, medya içeriklerinin duygu dünyamız ve toplumsal algılarımız üzerindeki olası etkileridir.
Kadın sağlığı ve gelişimi yalnızca güzellikten ibaret değil
Gündüz kuşağı programlarının kadınlara sunduğu içerikleri değerlendirirken sağlık konularının nasıl ele alındığı da önemlidir. Etiler ve Zengin’in (2015), televizyon kanallarındaki gündüz programlarında kadın sağlığı ve toplumsal cinsiyete bakışı inceleyen çalışması, kadın sağlığı konularının yayınlarda nasıl temsil edildiği üzerine düşünmek için önemli bir örnektir. Kadın sağlığı yalnızca kilo, güzellik veya dış görünüş üzerinden konuşulamaz. Üreme sağlığı, menopoz, cinsel sağlık, ruh sağlığı, kanser farkındalığı ve koruyucu sağlık bilgileri de kadınların yaşamının ayrılmaz parçalarıdır.
Can ve Gümüş’ün (2024) Gelin Evi programı üzerinden gerçekleştirdiği çalışma, medyada toplumsal cinsiyet rollerinin ve sembolik şiddetin nasıl temsil edilebildiğine dikkat çekmektedir. Çopuroğlu’nun (2022) aynı programı kadınların güçlenmesi bağlamında ele alan çalışması ise televizyonun kadınların ekonomik bağımsızlığı, meslek edinmesi ve kendi kararlarını verebilmesi gibi konuların görünür kılınmasına aracılık edebilecek potansiyelini de hatırlatmaktadır.
Bu çalışmalar birlikte değerlendirildiğinde, gündüz kuşağı yayınlarının yalnızca sorunlu temsiller üzerinden ele alınmaması; aynı zamanda kadınların güçlenmesine katkı sunabilecek bir yayın alanına dönüşme potansiyelinin de görülmesi gerekir.
Kadınlara daha fazlasını sunmak mümkün
Gündüz kuşağı programlarının daha nitelikli, bilgilendirici ve toplumsal fayda üreten içeriklere yer vermesi mümkündür. Bunun için eğlence unsurunun tamamen ortadan kaldırılması gerekmez. Eğlence ile bilgi, gündelik yaşam ile bilim, samimiyet ile etik yayıncılık bir arada bulunabilir.
Çocuk gelişimi, sağlıklı ebeveynlik, ebeveyn-çocuk iletişimi, bağlanma, aile içi iletişim, kadın sağlığı, cinsel sağlık, psikolojik iyi oluş, hukuki haklar ve ekonomik güçlenme gibi başlıklar bu yayınlarda daha fazla yer bulabilir. Bunun yanında bilim, sanat, edebiyat, kültür, okuryazarlık, mesleki eğitim ve yaşam boyu öğrenme konuları da kadın izleyicilerle buluşturulabilir.
Buradaki amaç kadınlara nasıl yaşamaları gerektiğini söylemek veya tek bir yaşam biçimini ideal olarak sunmak değildir. Amaç, kadınların kendi yaşamlarına ilişkin kararlarını daha fazla bilgiyle, daha güçlü bir farkındalıkla ve daha geniş seçeneklere sahip olarak verebilmelerine katkı sunmaktır.
Radyo ve Televizyon Üst Kurulunun gündüz kuşağı programlarına yönelik etik ilkeleri de özel hayatın gizliliği, insan onurunun korunması ve şiddetin normalleştirilmemesi gibi sorumlulukları hatırlatmaktadır. Yayıncılık yalnızca izlenme oranlarıyla değil, toplumsal sorumluluk ve etik değerlerle de değerlendirilmelidir.
Sonuç: Kadınların zamanı kimin için harcanıyor?
Gündüz kuşağı programlarını eleştirirken kadınların televizyon izleme tercihlerini küçümsemek veya izleyicileri bilinçsiz olarak nitelendirmek doğru değildir. Mesele, kadınların ne izlediğinden çok, kendilerine hangi içeriklerin sunulduğu ve bu içeriklerin hangi toplumsal değerleri görünür kıldığıdır.
Kadınlar yalnızca ev işleri, ilişkiler, evlilikler ve aile içi tartışmalar üzerinden tanımlanamayacak kadar çok yönlü bireylerdir. Onların merakları, hayalleri, mesleki hedefleri, sağlık ihtiyaçları, kültürel ilgileri ve öğrenme arzuları vardır. Medyanın da bu çeşitliliği görebilen bir yayın anlayışına ihtiyacı bulunmaktadır.
Belki de artık şu soruyu daha yüksek sesle sormalıyız: Kadınların gün içinde geçirdiği zamanı yalnızca doldurmayı mı hedefliyoruz, yoksa onların yaşamına gerçekten değer katmayı mı?
Çünkü bir kadının dikkatini çekmek başka, onun zihinsel dünyasına yatırım yapmak başkadır. Kadınların karşısına sürekli çatışma koymak yerine bilgi, dayanışma, gelişim ve güçlenme alanları açmak mümkündür.
Kadının zamanı yalnızca reytingin konusu olmamalı; bilgiyle, gelişimle ve güçlenmeyle değer kazanmalıdır.
Kaynakça
- Radyo ve Televizyon Üst Kurulu. (t.y.). Gündüz kuşağı programları için etik ilkeler. https://www.rtuk.gov.tr/gunduz-kusagi-programlari-icin-etik-ilkeler/5051
- Dursun, Z., & İlhan, V. (2021). Sosyal medya bağlamında gündüz kuşağı televizyon programlarının izleyici profili. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12(3), 1203–1222. https://doi.org/10.36362/gumus.956211
- Etiler, N., & Zengin, Ü. (2015). Televizyon kanallarındaki gündüz programlarında kadın sağlığı ve toplumsal cinsiyete bakışın değerlendirilmesi. Turkish Journal of Public Health, 13(2), 137–146. https://doi.org/10.20518/thsd.02616
- Çopuroğlu, M. (2022). Gündüz kuşağı programları bağlamında kadın güçlenmesini yeniden düşünmek: Gelin Evi örneği. Medya ve Kültürel Çalışmalar Dergisi, 4(2), 70–85. https://doi.org/10.55055/mekcad.1163097
- Ayan, N. (2025). Gündüz kuşağını takip eden kadınların toplumsal cinsiyet algıları. Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, (49), 332–351. https://doi.org/10.31123/akil.1708042
- Can, A., & Gümüş, B. (2024). Toplumsal cinsiyet rollerinin medyadaki sembolik şiddeti: Gelin Evi örneği. Kritik İletişim Çalışmaları Dergisi, 6(1), 29–50. https://doi.org/10.53281/kritik.135529
- Çavdar, C. (2019). Gündüz kuşağı kadın programlarında toplumsal cinsiyet eşitsizliği ve kadın temsili. Selçuk İletişim, 12(1), 368–383. https://doi.org/10.18094/josc.413933
