Kişilik Nedir? Psikolojide Kişiliğin Anlamı

Kişilik ne demek?

Kişilik, bir insanın dünyayı nasıl algıladığını, insanlara nasıl yaklaştığını, stres karşısında nasıl tepki verdiğini ve günlük hayatta nasıl davrandığını açıklayan görece kalıcı örüntüdür. Psikolojide kişilik dendiğinde, tek bir davranıştan değil; düşünce, duygu ve davranışların zaman içinde tekrar eden bütününden söz edilir. Bu yüzden kişilik, “bir kerelik” tepkilerden çok, kişinin çoğu durumda gösterdiği genel eğilimi anlatır.

Bu kavramı anlamanın en kolay yolu şudur: Hepimiz farklı koşullarda farklı davranabiliriz, ama çoğu zaman bazı ortak çizgilerimiz vardır. Kimimiz kalabalıkta canlanır, kimimiz yakın ilişkilerde daha rahattır; kimimiz plan yapmadan duramaz, kimimiz daha esnek yaşar. Kişilik, bu farklılıkların arkasındaki psikolojik düzeni adlandırır. Günlük dilde bazen “karakter”, “huyluluk” ya da “tip” gibi sözcüklerle karıştırılsa da psikolojide kişilik daha kapsamlı ve ölçülebilir bir çerçevedir.

Günlük hayattan örnekler

Kişilik, çoğu zaman büyük bir olayda değil, küçük ve tekrarlayan seçimlerde görünür. Bir toplantıda söz almak için ilk elini kaldıran kişi ile önce ortamı gözleyen kişi arasındaki fark, yalnızca “cesaret” farkı değildir; sosyal rahatlık, dışadönüklük ve risk algısı gibi kişilikle ilişkili özellikler devreye girebilir. Benzer biçimde, bazı insanlar bir işi son dakikaya bırakınca iyi çalışırken bazıları plan yapmadan huzursuz olur; bu da sorumluluk ve düzenlilik eğilimlerinin günlük hayattaki yansımasıdır.

İlişkilerde de kişilik çok belirgindir. Bir kişi anlaşmazlıkta hemen konuşup çözmek isterken diğeri susup düşünmeyi tercih edebilir. Biri yeni insanlarla kolay bağ kurarken diğeri güven oluşmadan açılmaz. Bu farklılıkların hepsi “iyi” ya da “kötü” olmakla açıklanmaz; çoğu zaman kişinin dünyayla kurduğu alışılmış ilişki biçimini gösterir. Kişiliği anlamak, insanları etiketlemek için değil, onların neden belirli durumlarda belirli şekilde davrandığını daha iyi kavramak için önemlidir.

Neden olur?

Kişilik tek bir nedene dayanmaz. Psikolojide yaygın kabul gören bakışa göre kişilik, biyoloji ile çevrenin birlikte şekillendirdiği bir yapıdır. Genetik yatkınlıklar, beyin işleyişi, mizaç özellikleri ve erken yaşam deneyimleri, kişinin nasıl biri olacağını etkiler. Aynı ailede büyüyen kardeşlerin bile farklı kişiliklere sahip olabilmesi, yalnızca ortak çevrenin değil, bireysel yatkınlıkların da önemli olduğunu gösterir.

Çocuklukta bakım verenlerle kurulan ilişkiler, okul deneyimleri, akran grupları, kültür ve yaşam boyunca tekrar eden başarı ya da hayal kırıklıkları kişiliğin biçimlenmesinde rol oynar. Örneğin güven veren bir çevrede yetişen biri, insanlara daha kolay yaklaşabilir; çok eleştirel bir ortamda büyüyen biri ise daha temkinli ve kendini koruyucu olabilir. Yine de kişilik sabit bir kader değildir. İnsanlar yeni roller, ilişkiler ve sorumluluklar içinde bazı yönlerini güçlendirebilir, bazılarını yumuşatabilir.

Psikolojide kişiliği açıklamak için farklı kuramlar vardır. Özellik kuramları, kişiliği ölçülebilir eğilimler üzerinden anlamaya çalışır; psikanalitik yaklaşım içsel çatışmalara odaklanır; sosyal-bilişsel yaklaşımlar ise kişinin düşünceleri, beklentileri ve öğrenilmiş davranışları üzerinde durur. Yani kişilik, tek bir formülle açıklanamayacak kadar çok katmanlıdır.

Nasıl fark edilir ve başa çıkılır?

Kişiliği fark etmek için tek bir davranışa değil, tekrar eden örüntülere bakmak gerekir. Bir insanın genelde nasıl iletişim kurduğunu, belirsizlikle nasıl baş ettiğini, eleştiride ne yaptığını, plan yapmayı sevip sevmediğini ve insan ilişkilerinde ne kadar yakınlık istediğini gözlemlemek daha anlamlıdır. Kişilik değerlendirmesinde “bu an” yerine “çoğu zaman” sorusu önemlidir. Çünkü kişilik, anlık ruh halinden farklı olarak zaman içinde görece tutarlılık gösterir.

Başa çıkmak ifadesi kişilik için bazen yanlış anlaşılır; amaç kişiliği “düzeltmek” değil, kişinin kendi eğilimlerini tanıması ve bunları yaşamına uygun biçimde kullanmasıdır. Örneğin daha içine dönük biri, kendini sürekli kalabalığa zorlamak yerine enerjisini koruyacağı sosyal düzenler kurabilir. Daha planlı biri, esnekliğe alan açmayı öğrenebilir. Daha duygusal biri ise duygularını bastırmak yerine onları tanımayı ve ifade etmeyi çalışabilir. Kısacası farkındalık, kişiliği değiştirmekten önce onu yönetmeyi kolaylaştırır.

Bir kişinin kişilik özellikleri iş, ilişki ya da günlük yaşamda belirgin zorlanma yaratıyorsa bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek yararlı olabilir. Çünkü bazen sorun kişilikten çok, stres, kaygı, travma, tükenmişlik ya da ilişki örüntüleriyle ilgilidir. Uzman desteği, kişinin kendisini daha iyi anlamasına ve güçlü yanlarını daha işlevsel kullanmasına yardımcı olabilir.

Benzer ve karıştırılan kavramlar

Kişilik ve mizaç: Mizaç, daha erken görülen ve biyolojik temeli güçlü olan eğilimleri anlatır. Kişilik ise bu eğilimlerin deneyimlerle, öğrenmeyle ve sosyal çevreyle şekillenmiş daha geniş halidir. Bebeklikteki sakinlik ya da hareketlilik, ilerleyen yıllarda kişiliğin bir parçası haline gelebilir ama tek başına kişiliği açıklamaz.

Kişilik ve karakter: Karakter çoğunlukla kişinin değerleri, etik tutumu ve doğru-yanlış anlayışıyla ilişkilendirilir. Kişilik ise daha çok davranış tarzları ve duygusal eğilimlerle ilgilidir. Bir insanın güvenilir, dürüst ya da adil olması karaktere; içe dönük, atılgan ya da düzenli olması kişiliğe daha yakındır.

Kişilik ve ruh hali: Ruh hali kısa süreli değişebilir; kişilik ise daha süreklidir. Bir gün mutsuz hissetmek, kişiliğin mutsuz olduğu anlamına gelmez. Kişilik, ruh halinden etkilenebilir ama onunla aynı şey değildir. Bu ayrımı yapmak, insanları tek bir an üzerinden değerlendirmemek açısından önemlidir.

Psychology Times yazarlarından

• Seri Katiller ve Kişilikleri
• Aşkın Gölgesinde: Bağımlı Kişilik Bozukluğu ve İlişkiler
• Drama Queen : Dikkat Çekme Arzusu ve Histrionik Kişilik Bozukluğu
• Suçun Psikodinamiği: Tony Montana Örneğiyle Antisosyal Kişilik ve Travmatik Kökenlerin Analizi
• Narsisistik Kişilik ve Onun Uzantıları

Kaynaklar

1. American Psychological Association. (n.d.). Personality. APA Dictionary of Psychology.

2. Allport, G. W. (1937). Personality: A Psychological Interpretation.

3. McCrae, R. R., & Costa, P. T., Jr. (1997). Personality trait structure as a human universal.