Kolektif Nostalji: Tarihi, sonuçları ve içeriği

Bazen artık aramızda olmayan aile büyüklerimizin fotoğraf albümünü karıştırırken, bazen de çocukluğumuzun geçtiği ancak eskisine hiç benzemeyen bir sokakta yürürken kaçınılmaz olarak hissettiğimiz bir duygu deneyimi… Kişiler, mekânlar, olaylar her ne kadar farklı olsa bile hepsinin ortak bir yönü vardır: Geçmişin geri döndürülemez oluşu. Bu yönüyle bir kaybetme durumunu çağrıştırsa bile sıklıkla bu zamanlara ilişkin güzel hatıralar belleğimizde yerini korur. Nostaljinin bu ikircikli yönü, onu acı tatlı bir deneyim haline getirir. Yine de kavramın tarihine yakından baktığımızda bu deneyime ilişkin çağrışımların her zaman aynı olmadığını görürüz.

Nostaljinin tarihi

Nostalji kavramı ilk defa 1688 yılında İsviçreli Doktor Johannes Hofer tarafından ortaya atılmıştır (Boym, 2001, s.3). Hofer’in tezine göre nostalji, ülkesinden uzakta savaşan paralı askerlerde görülen yurt düşüncesine dair izlerin hâlâ tutunabildiği, orta beyindeki sinir lifleri boyunca hayvanî ruhların oldukça sürekli titreşimlerinden kaynaklanan bir duygudur (McCann, 1941, s.347, akt. Routledge ve ark., 2013). Bu bakımdan nostalji, askerlerde görülen endişe, ağlama nöbetleri, düzensiz kalp ritmi ve uykusuzluk gibi belirtilerle karakterizedir. Alman-İsviçreli bir doktor olan Scheuchzer’e göreyse nostalji, İsviçre Alplerindeki evlerinden Avrupa’nın düşük rakımlı ovalarına savaşmaya giden askerlerde görülen atmosfer basıncındaki değişikliklerin tetiklediği duygusal semptomlara karşılık gelir (Davis, 1979, s.2). Nostaljiye ilişkin bu türden şaibeli nörolojik saptamalar, 19. yüzyıldan itibaren yerini evlerinden uzakta yaşayan ve buraya özlem duyan bireylerde rastlanan depresyon benzeri psikopatolojik açıklamalara bırakmıştır. Her ne kadar söz konusu duygu deneyime dair farklı nedenler öne sürülse de hepsi nostaljiyi anormal ve problemli bir durum olarak ele almıştır (Sedikides ve ark., 2008).

Ancak daha yakın tarihli araştırmalar, nostaljiyi psikopatolojik bir durumdan ziyade olumlu içeriğe sahip psikolojik bir kaynak olarak değerlendirmektedir. Örneğin, Wildschut ve arkadaşları (2006), insanların otobiyografik öykülerini yayımlayan süreli bir yayındaki içerikleri analiz ederek nostaljinin çoğu zaman olumlu duygulanımı ifade eden bir yönü olduğunu göstermişlerdir. Aynı çalışmada araştırmacılar, nostalji deneyimleyen ve deneyimlemeyen katılımcıları karşılaştırmıştır. Buna göre nostalji deneyimleyen katılımcıların, nostalji deneyimlemeyen katılımcılara kıyasla olumlu benlik değerlendirmesi, sosyal bağlılık ve yaşamın anlamlılığı açısından daha yüksek skorlar aldıkları görülmüştür. Bu bulgular, nostalji deneyiminin bireylerin psikolojik sağlıklarını olumlu anlamda etkileyen işlevlerine ışık tutmaktadır.

Kolektif bir nostalji mümkün mü?

Görüldüğü gibi nostalji deneyimi olumlu veya olumsuz içeriğinden bağımsız olarak çoğu zaman bireysel seviyede ele alınmıştır. Peki, böylesi bir duygunun birey seviyesinin ötesinde kolektif olarak deneyimlenmesi mümkün olabilir mi? Ulus veya etnisite gibi geniş sosyal gruplar da tıpkı bireyler gibi geçmişe yönelik özlem duyabilir mi? Bu yazının başında bahsettiğim kayıp duygusu yalnızca bireylere mi özgüdür? Söz gelimi bir toplumun eski gelenek ve yaşayış biçimlerini kaybetmesi ile bu toplumda nostaljinin kolektif olarak deneyimlenmesi arasında bir ilişki olabilir mi?

Pek çok araştırmaya göre nostalji aynı zamanda sosyal gruplar tarafından da deneyimlenen bir duygudur. Bu bakımdan tıpkı bireyler gibi sosyal gruplar da belirli bir geçmişe özlem duyabilmektedir. Dolayısıyla kolektif nostalji, grupların ortak bir şekilde idealize edilmiş bir geçmişe özlem duyma deneyimine karşılık gelen bir duygu deneyimidir (Wildschut ve ark., 2014). Kolektif nostaljinin günümüzde birçok siyasi retoriğin vazgeçilmez bir parçası olduğu açıktır. Örneğin, Amerika Birleşik Devletleri’nde MAGA (“Make America Great Again” – Amerika’yı yeniden büyük yap) siyaseti bir süredir gündemi meşgul ediyor. Donald Trump’ın siyasi hareketi ve ideolojik fikirleriyle ilişkilendirilen bu siyasi söylem (Cambridge Dictionary, t.y.), Amerika’nın bir zamanlar altın çağı yaşadığına ve güncel durumun eskisi kadar iyi olmadığına işaret etmektedir (Alper ve Tasman, 2019). Bir anlamda bir zamanlar sahip olunan görkemli geçmiş kaybedilmiştir ve artık bu geçmişi geri getirmeye yönelik adımların atılması gereklidir.

Kolektif nostaljinin sonuçları

Yukarıda bahsettiğim üzere nostalji pek çok açıdan bireylerin psikolojik sağlığı için olumlu işlevlere sahip bir deneyimdir. Benzer şekilde kolektif nostaljinin de sosyal gruplar için bir kaynak olduğu söylenebilir. Wildschut ve arkadaşlarının (2014) yaptıkları çalışmada bireysel nostalji deneyimleyen katılımcılara kıyasla kolektif nostalji deneyimleyen katılımcıların kendi sosyal gruplarını destekleyen reklam kampanyalarına daha fazla destek verdikleri görülmüştür. Aynı çalışmada, kolektif nostalji deneyimleyen katılımcıların, bireysel nostalji deneyimleyen katılımcılara kıyasla daha yüksek kolektif benlik saygısı skorlarına sahip olduğu bulgulanmıştır. Dolayısıyla kolektif nostaljinin iç grup üyeleri için olumlu sonuçlarının olduğu görülmektedir. Benzer şekilde, kolektif süreklilik duygusuna yönelik bir tehdit algılandığında kolektif nostalji, grubun geleceğini güvence altına almak adına grubun hangi değerlerini koruması gerektiğinin belirlenmesine olanak sağlar (Smeekes ve ark., 2021; Wohl ve ark., 2020). Özellikle sosyal değişimlerin son derece hızlı olduğu zamanlarda kolektif nostaljinin daha sık deneyimlendiği belirtilmiştir (Davis, 1979, s.103). Yine istenmeyen sosyal değişimlerin de birey ve gruplarda geçmişe dönük özlem duygularını harekete geçirdiği görülmektedir. Örneğin, kapitalist pazar ekonomisine geçişle birlikte geçmişte sahip oldukları güvenceleri kaybeden Doğu Almanya sakinleri, ‘ostalji’ olarak adlandırılan ortak bir duygu deneyimi yaşamaktadır (den Bol ve ark., 2021).

Peki, kolektif nostaljinin çizdiği tablo her zaman bu kadar olumlu mu? Kolektif nostalji, iç gruba ve onun üyelerine ilişkin olumlu sonuçlarla ilişkiliyken, dış gruplara yönelik tutum ve davranışlarla ilişkisi nasıldır? Smeekes ve arkadaşlarının (2021) Hollandalı katılımcılarla yaptığı bir çalışmada, düşük kolektif nostalji deneyimleyen katılımcılara kıyasla yüksek kolektif nostalji deneyimleyen katılımcıların ülkeye göçmen alımını kısıtlayan kolektif eylemleri daha fazla desteklediği gösterilmiştir.

Kolektif nostaljinin içeriği

Görüldüğü üzere kolektif nostalji hem olumlu hem de olumsuz sonuçlarla ilişkilidir. Peki, bu türden bir kolektif duygunun sonuçlarının olumlu ya da olumsuz olmasının arkasında ne olabilir? Son zamanlarda yapılan araştırmalar, bireylerin üyesi olduğu sosyal grupların farklı zamanlarına özlem duyduğunu ortaya koymaktadır – Örneğin Türkiye özelinde kimi insanlar erken cumhuriyet dönemine özlem duyarken, kimileri de Osmanlı İmparatorluğu'na özlem duymaktadır (İçin, 2024). Benzer şekilde, Stefaniak ve arkadaşları (2021) da içeriklerine göre homojen toplum ve açık toplum olmak üzere iki farklı kolektif nostalji tanımlamışlardır. Buna göre Amerika Birleşik Devletleri bağlamında daha liberal görüşe sahip katılımcıların, muhafazakâr katılımcılara kıyasla Amerika’nın sosyal çeşitliliğe daha açık olduğu zamanlara daha fazla özlem duydukları gösterilmiştir. Muhafazakâr görüşte olan katılımcıların ise liberal görüşteki katılımcılara kıyasla Amerika’nın kültürel olarak daha benzer/homojen olduğu zamanlara daha fazla özlem duydukları bulgulanmıştır. Elbette bu farklılıklara göre katılımcıların dış gruplara yönelik (bu çalışmada Müslümanlar, Yahudiler ve mülteciler) tutum ve davranışları da farklılaşacaktır. Buna göre katılımcıların siyasi görüşlerinin, onların dış gruplara yönelik tutum ve davranışlarına olan etkisine kolektif nostalji içeriğinin aracılık ettiği ortaya konmuştur. Bir diğer ifadeyle, siyasi görüşlerin, dış gruplara yönelik tutum ve davranışlara olan etkisini, kolektif nostalji içeriği (açık toplum/homojen toplum) üzerinden açıklamak mümkün.

Sonuç

Görüldüğü üzere hepimizin günlük hayatında önemli bir yere sahip olan nostalji duygusunun kavramsallaştırması çok eskilere gitmektedir. İlk başlarda olumsuz bir çağrışıma ve içeriğe sahip olduğu düşünülen nostaljinin, yakın tarihteki araştırmalar sonucunda psikolojik sağlığımız açısından olumlu bir kaynak olabileceği saptanmıştır. Bununla beraber, nostaljinin yalnızca bireylerin deneyimlediği bir duygu olmadığını, ulus gibi sosyal grupların da bu duyguyu bilhassa grubun tarihsel ve kültürel sürekliliğinin tehdit altında olduğu zamanlarda sıklıkla deneyimlenen bir duygu olduğu vurgulanmıştır. Kolektif nostaljinin gruplar arası ilişkiler açısından olumlu sonuçlarının yanı sıra ayrımcılık ve olumsuz tutum gibi zararlı sonuçları da olabileceği araştırmalarda bulgulanmıştır. Bu noktada belirleyici olanın kolektif nostaljinin içeriği olduğu da araştırmalar tarafından gösterilmiştir.

Peki, siz günlük hayatınızda ne sıklıkta nostaljiyi deneyimlersiniz? Nelere daha çok nostalji duyarsınız? Veya yaşadığınız ülkenin veya şehrin hangi geçmişini daha çok özlersiniz?

Kaynakça

• Alper, S. ve Tasman, D. R. (2019). Sosyal Karşılaştırmaların Ulusal Nostalji Üzerindeki Etkisi Türk Psikoloji Yazıları, 22(43), 59-68. DOI: 10.31828/tpy1301996120180316m000005
• Boym, S. (2001). The future of nostalgia. Basic Books. Cambridge Dictionary. (t.y.). MAGA. Cambridge Dictionary. Cambridge University Press & Assessment. https://dictionary.cambridge.org/tr/sözlük/ingilizce/maga
• Davis, F. (1979). Yearning for yesterday: A sociolog y of nostalgia. The Free Press. den Bol, L., Jarończyk, K. ve Zwick, S. (2021, 13 Mayıs). Ostalgia: Window to the past or reflection of the present? https://shapingeurope.eu/ostalgia-window-to-the-past-or-reflection-of-the-present/ adresinden 31 Ekim 2026 tarihinde alınmıştır.
• İçin, A. G. (2024). Threads of partisanship: Unravelling collective nostalgia in Türkiye through social representations [Doktora tezi, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi]. AVESİS. https://avesis.aybu.edu.tr/advisingtheses/showdocument/e50a63f1-588c-4dd5-97e2-a0e1912871e8
• Routledge, C. Wildschut, T., Sedikides, C. ve Juhl, J. (2013). Nostalgia as a Resource for Psychological Health and Well-_Being Social and Personality Psychology Compass 7(11) 808–818, 10.1111/spc3.12070
• Sedikides, C., Wildschut, T., Arndt, J., ve Routledge, C. (2008). Nostalgia: Past, present, and future. Current directions in psychological science, 17(5), 304-307. https://doi.org/10.1111/j.1467-8721.2008.00595.x
• Smeekes, A., Sedikides, C. ve Wildschut, T. (2021). Collective nostalgia: Triggers and consequences for collective action intentions. British Journal of Social Psychology 62, 197–214. https://doi.org/10.1111/bjso.12567
• Stefaniak, A., Wohl, M. J. A., Sedikides, C., Smeekes, A., ve Wildschut, T. (2021). Different pasts for different political folk: Political orientation predicts collective nostalgia content. Frontiers in Political Science, 3, 1-13
• Wildschut, T., Sedikides, C., Arndt, J., ve Routledge, C. (2006). Nostalgia: content, triggers, functions. Journal of personality and social psychology, 91(5), 975-993.
• Wildschut, T., Bruder, M., Robertson, S., Tilburg, W. A. P. ve Sedikides, C. (2014). Collective nostalgia: A group-level emotion that confers unique benefits on the group. Journal of Personality and Social Psychology, 107(5), 844-863
• Wohl, M. J., Stefaniak, A., ve Smeekes, A. (2020). Days of future past: Concerns for the group’s future prompt longing for its past (and ways to reclaim it). Current Directions in Psychological Science, 29(5), 481-486.