Kayıp Yalnızca Ölüm Değildir

Kayıp Yalnızca Ölüm Değildir

Çocukluğumuzdan beri her yaş ve her dönemde bir şeyler elimizden kayıp gitti. Popomuza bağlanan bezden, elimizden alınan emziğe kadar… Biz kayıp ede ede büyüdük; kimini fark ettik, kimini hiç fark etmedik.

Evcilik oynamıyoruz artık. Arkadaşlarımızla saklambaç oynamak için buluşmuyoruz. Artık gençlik yıllarımıza geri dönüp bir matematik dersinin ortasında arkadaşlarımızla oturup problem çözmeye de çalışmıyoruz.

Zaman akıp geçerken, kayıplarımız birikti. Küfeleri doldurduk adeta. Yakın çevremizden kayıplar yaşadık, evcil hayvanlarımıza veda ettik, geçirdiğimiz yaş dönemlerine, okul yıllarına, aile içi kayıplara kadar neler neler gördük…

Yas bize hep ölümle birlikte öğretildi. Kimimiz ölünce yas tuttu, kimimiz yas tutmayı yanlış bildi; ailemiz, inancımız, kültürümüz bize farklı şeyler söyledi. Ama tutsak da tutmasak da içimizde bir şey yaşandı. Ölüm dışındaki kayıplar için ise ne yapacağımızı hiç bilmedik. Sonra şunu öğrendik: kayıp bir olaydır, yas ise o olayın ardından içimizde yaşananlardır. Elbette her değişim yas doğurmaz; yas, değer verdiğimiz bir şeyi kaybettiğimizde başlar.

Meğer yalnızca ölümle kaybetmemişiz. Ayrılıkla kaybetmişiz, sağlığımızı, işimizi kaybetmişiz… Kimi zaman yaşadığımız, kimi zaman hiç yaşayamadığımız çocukluğumuzu kaybetmişiz. Kimi zaman hayallerimizi.

İyi niyetle yanımıza gelenler “Ne var bunda canım, geçer” dedi. Ağrımıza gitti, sustuk. Yaşadıklarımızın küçümsendiğini sandık, üzüldük. “Demek hissettiğim şey gerçek değil; o zaman benim bu hissettiğim ne?” diye kendimizi sorguladık.

Belki yaşadıklarımızı yalnızca biz bildik. Ne hissettiğimizi görmediler; belki de görmek istemediler. Biz kaybettik ve yasını yaşadık, ama yaşadığımızın adının yas olduğunu bilmedik. Üzüldük, yalnız kaldık; kimi zaman da hiçbir şey hissetmedik. Yine de yaşadık.

Etrafımız yaşadıklarımızı bazen yas olarak görmedi. Ya da gördü ama kabul etmedi. Psikolojide buna hakkı tanınmayan yas (disenfranchised grief) deniyor; kavram Kenneth Doka’ya ait (1989). Kayıp gerçek, ama başkaları onu dikkate almıyor.

Kimimiz evimizdeki evcil dostumuzu kaybettik; “Yenisini alırsın” dediler. Kimimiz işimizi kaybettik; “Hiç değilse sağlığın yerinde” dediler. Kimimiz kimsenin bilmediği bir ilişki yaşadık; kaybettiğimizde kimseye “kaybettim” diyemedik. Kimimiz daha kimseye güzel haberi veremeden gebeliğimizi kaybettik; öğrenenler “Daha çok vaktiniz var, yine olur” dediler.

Biz kaybettik, yine kaybettik ve yas yaşadık. Sudan çıkmış balık gibiydik. Bizi anladılar ya da anlamadılar, haklı buldular ya da bulmadılar. Biz ne yaşadığımızı biliyorduk. Adına yas dediğimizde yanlış bir şey yapmış olmadık. “Ben yas yaşıyorum.” Benim yasım için belki de bir ritüelim var. Ben belki her sabah onun mezarına yürüyorum, ya da onun resminin başında her gün bir mum yakıyorum. Ben yasım için belki her gün dua ediyorum. Bu benim. Bu benim yasım. Benim yasım bana özel ve seninkine benzemeyebilir. Ben yasımı yaşamak istediğim gibi yaşıyorum.

Sen de kendine küçük ama iyi gelen ritüeller bulabilirsin. Ben bir sene oje sürmedim; bana iyi geldi. Sen üç ay sinemaya gitmemeyi seçebilirsin. Ne seçersen seç, seni yargılamam.

Yas, yalnız yürümek zorunda olduğumuz bir yol değil. Bu dönemle tek başıma baş edemezsem ben de bir meslektaşıma gidip yardım isteyebilirim. Sen de bir psikologdan ya da psikiyatristten destek alabilirsin. Acın azalmak yerine artabilir, günlük hayatın aksayabilir. O zaman hiç bekleme.

Bir de tabii yas yaşayan yakınları olanlar var: arkadaşları, ailelerinden biri. Sen de o kişilerden birisindir ve belki iyi niyetle “geçer” demişsindir; çoğumuz böyle yaptık zaten. Ama artık bunun yerine “Bu çok ağır olmalı” diyebilirsin. “Yenisini alırsın” ya da “Daha çok vaktiniz var” yerine “Ne kadar üzüldüğünü görüyorum” diyebilirsin. Onu anladığını böylece ifade edebilirsin.

Çözüm sunmak zorunda değilsin, çözüm olmak zorunda da değilsin. Bazen yanında oturmak, “Anlatmak istersen dinlerim” demek ve konuşmak istemediği zamanlarda sessizliğe saygı duymak verebileceğin en güzel destektir.

Onun yasını küçültmemeye, kendi yasını da onun üstüne koymamaya çalış. Hissettiğinin gerçek olduğunu duymak hepimize iyi gelir; ona ise en çok iyi gelir.

Yas demek, değer verdiğin bir şeyi kaybettikten sonra içinde yaşananlar demek. Yas demek, kayıptan sonra yaşamanın bir yolunu bulmak demek. Yas, hayat yolculuğunda defalarca yaşayabileceğin ve içinden geçebileceğin bir dönem demek.

Kayıp hepimiz için, yas hepimiz için. Hissettiklerimiz ise parmak izimiz gibi. Ben bezimin çıkarılmasından çok etkilenmemiş olabilirim ama iki emzikle yattığımı ailem hâlâ anlatır. Emzik kaybı eminim beni çok huysuzlaştırmıştı. Ama belki sen emziği de çok çabuk bıraktın ve hiç eksikliğini yaşamadın. Belki sen benim kadar saklambaç oynamayı özlemiyorsun. Belki evcilik hiç oynamadın. Belki şimdiye kadar çok yakınını kaybetmedin. Belki kaybettin ama sende bendeki ya da başkalarındaki gibi hisler uyanmadı. Bunların hepsi olabilir.

Sen sensin, ben de ben. İnsan olmanın en güzel özelliklerinden biri farklılıklarımız değil mi?

Kaynakça

• Doka, K. J. (Ed.). (1989). Disenfranchised grief: Recognizing hidden sorrow. Lexington Books.