Neden Hep Aynı Şeyleri Yaşıyorum?

Biriyle tanışırız, her şey yolunda giderken bir sorun çıkar ve kendimizi yine aynı sorunla karşı karşıya buluruz; bir önceki yaşadığımız olayla birebir aynı örüntü, aynı sözler, aynı davranışlar. Her birimiz hayatımızda belirli döngülerin, ilişki kalıplarının olduğunu fark ederiz. Bazen hep aynı konudan sınanırız ve bu duruma bir türlü anlam veremeyiz; “Neden hep aynı şeyleri yaşıyorum?” der dururuz. Bu döngülerin temellerinden biri de şemalarımızdır. Şemalar, erken çocukluk çağında edindiğimiz zihinsel temsillerdir; elbette her gelişim çağında oluşmaya devam edebilirler. Şema terapide beş alan altında toplanan on sekiz şema tanımlanır (Young vd., 2003/2026). Şemalar bize bir çerçeve sunar: Yaşadıklarımızı onların üzerinden değerlendiririz ve etkileri hayatımıza çektiğimiz insanlara kadar uzanır. Şemaların oluşumunda dört tür deneyim etkilidir: çocuğun temel ihtiyaçlarının karşılanmaması, yani toksik biçimde engellenmesi; fazla iyi şeylerin deneyimlenmesi, yani çocuğun bir fanusta yaşatılması; travma ve kurban olma; ve seçici içselleştirme, yani çocuğun kendisi için önemli bir kişinin düşünce, duygu ve davranışlarını benimsemesi. Her ilişkimizde aynı döngüyü yaşamamızın sebeplerinden biri de erken çocukluk döneminde bakım verenlerimizle kurduğumuz ilişki dinamiğidir. Her birimiz farklı evlerde, farklı bakım verenlerle büyüdük. Kimimiz sevginin farklı biçimlerde gösterildiğini gördük, kimimiz sevginin olmadığı ortamlarda büyüdük. Erken çocuklukta yaşanan bu deneyimler, çekirdek inanç sistemimizi oluşturur. Çocukken aidiyet duygusunu yaşamamış bir birey, “Ben hiçbir zaman sevilmeyeceğim” inancını taşıyabilir; bu, duygusal yoksunluk şemasıyla ilgilidir. Aşırı koruyucu bir ebeveynle büyüyen bir bireyde ise “Tek başıma hiçbir şeyin altından kalkamam” inancıyla birlikte bağımlılık/yetersizlik şeması hâkim olabilir.

Peki, neden hep aynı şeyleri yaşıyoruz? Çünkü tanıdık olan, bildiğimiz şey bize daha güvenli gelir. Bu tanıdık dünya acı verse de, kaygı yaratsa da bize bir tür güven duygusu verir. Bu nedenle farkında olmadan şemamızı doğrulayan insanlara ve durumlara yöneliriz. Duygularını hiç göstermeyen bir babayla büyüyen bir kadın düşünelim. İlgisini açıkça gösteren biri ona “fazla” gelir; mesafeli ve ulaşılmaz biriyle tanıştığında ise içinde güçlü bir çekim hisseder. Ona aşk gibi gelen bu duygu, aslında çocukluğundan tanıdığı o ulaşılmazlık hissidir. Şema terapi yaklaşımına göre, en güçlü “kimya” hissettiğimiz kişiler çoğu zaman şemalarımızı tetikleyen kişilerdir. Böylece farkında olmadan şemamızı doğrulayan ilişkiler kurar, sonra da kendimize aynı soruyu sorarız: “Neden hep aynı şeyleri yaşıyorum?” Aynı durum bağımlılık/yetersizlik şemasında da görülür. Aşırı koruyucu bir ailede büyüyen biri, onun yerine kararlar veren bir partnerin yanında huzur bulurken, kendi başına karar vermesini bekleyen biriyle yoğun bir kaygı yaşayabilir. Şemalarımızla baş etmek için kullandığımız üç temel yol vardır: teslim olma, kaçınma ve aşırı telafi. Duygusal yoksunluk şemasına sahip üç kişi düşünelim. Birincisi kendisini ihmal eden, ilgisiz bir partner seçer; bu, şemasına teslim olmasıdır. İkincisi hiç ilişkiye girmez; bu bir kaçınma davranışıdır. Üçüncüsü ise partnerinden sürekli ilgi bekler ve ilgi görmediği her an ona aşırı öfkelenir; bu da aşırı telafiye örnektir. Üçünün de döngüsü aynı yerden beslenir, yalnızca baş etme biçimleri farklıdır. Baş etme biçimlerimizin farklı olması da kısmen mizacımızla, kısmen de çocukken model aldığımız davranışlarla ilgilidir.

Peki, bu döngüyü nasıl kırarız? İlk önce yaşadığımız şeyin tek seferlik bir durum mu yoksa tekrar eden bir örüntü mü olduğunu tespit etmemiz gerekir. Bu döngüyü fark etmek için kendimize birkaç soru sorabiliriz: Farklı insanlarla kurduğum ilişkiler benzer yerlerde mi tıkanıyor? Bana iyi gelen insanlar neden bana sıkıcı geliyor? Bu duyguyu ilk kez ne zaman, kimin yanında hissetmiştim? Bir şema varsa, onun üzerine farkındalık geliştirmemiz gerekir. Şemalar tamamen yok olmaz, ancak onlar karşısındaki davranışlarımızı değiştirebiliriz. Şema terapi de içimizdeki sağlıklı, yetişkin yanı güçlendirmeyi ve şemamızın sesini tanıyıp ona körü körüne uymak yerine yeni seçimler yapabilmeyi amaçlar. Terapist seanslarda danışanın çocuklukta karşılanmamış güven, şefkat, sınır ve özerkliğe destek gibi ihtiyaçlarını kısmen karşılar; buna sınırlı yeniden ebeveynlik denir. Böylece danışan, belki de hayatında ilk kez, şemasını doğrulamayan bir ilişki deneyimleme fırsatı bulur. Kendimize “Neden hep aynı şeyleri yaşıyorum?” sorusunu sormak bu yolculuğun ilk adımıdır. Hayatımıza, döngülerimize, ilişkilerimize ve kendimize bakmak cesaret ister; o ilk adımı atmak, farkındalık yolculuğumuzun en önemli basamağıdır. Şemalarımız çocuklukta hayatta kalmamıza yardım ediyordu; ama artık birer yetişkin olarak o kalıplara ihtiyacımız yok ve onların yerine yeni davranış kalıpları koymak bizim elimizde. Şemalar bizim kaderimiz olmak zorunda değildir; onları fark etmek ve değiştirmek bizim elimizdedir.

Kaynakça

• Young, J. E., Klosko, J. S. ve Weishaar, M. E. (2026). Şema terapi: Uygulayıcı rehberi (T. V. Soylu, Çev.; F. S. Göral Alkan, Çev. Ed.). Litera Yayıncılık. (Orijinal eser 2003'te yayımlandı)