Çocuklarda Yalan Söyleme: Neden Yalan Söyler, Ebeveyn Ne Yapmalı?
"Odamı topladım" dedi ama oda olduğu gibi duruyor. "Ödevim yok" dedi ama öğretmenden mesaj geldi. Çocuğunun yalan söylediğini fark eden pek çok ebeveyn önce şaşırır, sonra kızar, ardından da endişelenir: "Neden bana yalan söylüyor, bunu nereden öğrendi, büyüyünce de böyle mi olacak?" Oysa çocukluk döneminde yalan söylemek, gelişimin oldukça olağan bir parçasıdır. Önemli olan, yalanın neye hizmet ettiğini anlamak ve çocuğun doğruyu söylemesini kolaylaştıran bir ortam kurabilmektir.
Çocuklar neden yalan söyler
Gelişim psikolojisi araştırmaları, yalan söylemenin çoğu çocukta iki ile dört yaş arasında ortaya çıktığını gösteriyor. Victoria Talwar ve Kang Lee'nin çalışmaları, ilk yalanların aslında önemli bir zihinsel gelişimin işareti olduğunu ortaya koyar: Çocuk, başkasının zihninde kendisininkinden farklı bir düşünce olabileceğini fark etmiştir. Yani bir yalan, çocuğun "annem benim bildiğimi bilmiyor" diyebilecek kadar büyüdüğünü gösterir.
Yaş ilerledikçe yalanın nedenleri çeşitlenir. En sık görülen nedenler şunlardır:
- Cezadan kaçmak: Kırılan bir bardak ya da yapılmayan bir ödev için azar işitmemek.
- Ebeveyni üzmemek: Özellikle hassas çocuklar, ebeveynlerini hayal kırıklığına uğratmamak için gerçeği saklayabilir.
- Hayal ile gerçeğin iç içe geçmesi: Küçük çocuklarda "yalan" sanılan pek çok anlatı, aslında hayal gücünün bir parçasıdır.
- Kabul görmek: Arkadaş ortamında kendini daha ilginç ya da güçlü göstermek için abartmak.
- Kendine alan açmak: Ergenliğe yaklaştıkça bazı konuları ebeveynden saklamak, bağımsızlaşma çabasının bir parçası olabilir.
Ebeveynin tepkisi neden bu kadar önemli
Çocuk yalan söylediğinde verilen tepki, bir sonraki seferde doğruyu söyleyip söylemeyeceğini büyük ölçüde belirler. Sert cezalar ve aşağılayıcı sözler, çocuğa doğruyu söylemenin değil, daha iyi saklamanın öğretilmesine yol açabilir. Araştırmalar, cezalandırıcı bir ortamda büyüyen çocukların daha sık ve daha ustaca yalan söyleyebildiğini gösteriyor. Buna karşılık doğruyu söylediğinde sakin karşılanan bir çocuk, zamanla doğruyu söylemenin güvenli olduğunu öğrenir.
Evde neler yapılabilir
Yalanla baş etmenin amacı çocuğu "yakalamak" değil, doğruyu söylemesini kolaylaştırmaktır. Ebeveynlerin günlük hayatta deneyebileceği bazı adımlar şunlardır:
- Tuzak soru sormayın: Cevabını zaten bildiğiniz bir soruyu sormak yerine gördüğünüzü söyleyin. "Ödevini yaptın mı?" yerine "Öğretmenin ödevin eksik olduğunu yazmış, birlikte bakalım" demek, çocuğu yalan söylemek zorunda bırakmaz.
- Doğruyu söylemeyi takdir edin: Çocuk bir hatasını kendisi itiraf ettiğinde, önce dürüstlüğünü fark edin, sonra hatayı konuşun.
- Davranış ile kişiyi ayırın: "Sen yalancısın" demek yerine "Bu söylediğin doğru değildi" demek, çocuğun kendini kötü biri olarak görmesini önler.
- Kendi örneğinize dikkat edin: Telefona "evde yok" dedirtmek gibi küçük yalanlar, çocuğun dikkatinden kaçmaz.
- Sonuçları orantılı tutun: Kırılan bir eşyanın yerine konması gibi doğal sonuçlar, ağır cezalardan daha öğreticidir.
Yaşa göre yalan ve hayal gücü
Okul öncesi dönemde çocukların anlattığı pek çok hikâye, yetişkinlerin gözünde yalan gibi görünse de aslında hayal gücünün ve dil gelişiminin bir parçasıdır. Dört yaşındaki bir çocuğun evde bir aslan gördüğünü anlatması, onun dünyayı oyun ve hayal üzerinden anlamlandırdığını gösterir. Bu yaşta "Bu gerçek mi, yoksa hayal mi?" diye merakla sormak, çocuğa ikisini ayırt etmeyi öğretmenin nazik bir yoludur. İlkokul yıllarında ise çocuklar artık gerçek ile hayali net biçimde ayırabilir; bu dönemdeki yalanlar daha çok cezadan kaçma, onay kazanma ya da arkadaş ortamında yer edinme çabasıyla ilişkilidir. Çocuğun yaşını ve gelişim düzeyini göz önüne almak, her yalanı aynı ciddiyetle değerlendirmemek ve tepkiyi buna göre ayarlamak, ebeveynin işini kolaylaştırır. Küçük bir çocuğun hayal ürünü anlatısını cezalandırmak, onun yaratıcılığını bastırabilir; büyük bir çocuğun tekrarlayan yalanlarını görmezden gelmek ise sınırların belirsizleşmesine yol açabilir.
Ergenlikte değişen tablo
Ergenlik döneminde yalanlar çoğu zaman mahremiyet ve bağımsızlık ihtiyacıyla ilişkilidir. Nereye gittiğini, kiminle olduğunu saklayan bir genç, çoğu zaman ebeveyninin aşırı tepki vereceğinden çekinir. Bu dönemde her şeyi kontrol etmeye çalışmak yerine, güvenliğe ilişkin birkaç net kural üzerinde anlaşmak ve gencin kendi alanına saygı göstermek, iletişimi açık tutmanın daha etkili bir yoludur.
Ne zaman destek almalı
Çoğu yalan zamanla ve ebeveynin tutarlı yaklaşımıyla azalır. Ancak yalan söyleme çok sık ve her konuda görülüyorsa, okulda ya da arkadaş ilişkilerinde ciddi sorunlara yol açıyorsa, çalma, başkalarına zarar verme gibi davranışlarla birlikte görülüyorsa ya da ailede bir kriz döneminden sonra belirgin biçimde arttıysa bir çocuk psikoloğuyla görüşmek faydalı olabilir. Görüşmelerde hem çocukla hem de ebeveynlerle çalışılır; evde uygulanacak adımlar birlikte planlanır. Ankara'nın batı yakasında yaşayan aileler için Çayyolu çocuk psikoloğu sayfasında görüşmelerin nasıl planlandığını, İncek ve çevresindeki aileler için ise İncek psikolog sayfasında ayrıntılı bilgi bulabilirsiniz.
Çocuğunuz kendine ya da başkasına zarar verme düşüncelerinden söz ediyorsa ya da güvende olmadığını düşünüyorsanız vakit kaybetmeden 112'yi arayın.
Son söz
Çocuğun yalan söylemesi çoğu zaman ahlaki bir çöküşün değil, büyümenin, korkunun ya da bir ihtiyacın işaretidir. Sakin kalmak, doğruyu söylemeyi güvenli kılmak ve tutarlı olmak, çocuğun dürüstlüğü içselleştirmesi için ebeveynin verebileceği en güçlü destektir.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; psikolojik değerlendirme ya da psikoterapinin yerini tutmaz.
Yazar hakkında: Psikolog Rojin Nazik, Ankara'da Kızılay ve Yaşamkent ofislerinde ve online olarak yetişkin, çift ve aile görüşmeleri yapmaktadır.
Kaynakça
- Talwar, V., & Lee, K. (2008). Social and cognitive correlates of children's lying behavior. Child Development, 79(4), 866–881.
- Evans, A. D., & Lee, K. (2013). Emergence of lying in very young children. Developmental Psychology, 49(10), 1958–1963.
